Pomniki mistrza Pityńskiego czyli drogowskazy dla pokoleń

3
Pomnik Katyń 1940 jest najbardziej znanym dziełem mistrza Andrzeja Pityńskiego zarówno przez Polonię jak i Amerykanów. Dodatkowy rozgłos przyniosła mu próba usunięcia go dwa lata temu przez burmistrza Jersey City Stevena Fulopa z Exchange Place, gdzie stoi od 19 maja 1991 r, kiedy to został odsłonięty. Monument wykonany z brązu upamiętnia prawie 22 tys. polskich żołnierzy i obywateli zamordowanych przez Sowietów w 1940 r. Na jego granitowym cokole znajdują się dwie płaskorzeźby. Jedna poświęcona jest Polakom zesłanym na Syberię, a druga zawierająca wizerunek Matki Boskiej i upamiętnia ofiary zamachów na WTC z 11 września 2001 r. / Foto: WOJTEK KUBIK

Zmarły niedawno rzeźbiarz Andrzej Pityński stworzył kilkadziesiąt pomników mających monumentalną formę, a także wiele kameralnych rzeźb, płaskorzeźb i medali. Wszystkie jego dzieła posiadają swoją historię i przekaz, zgodnie z założeniem artysty, że "pomniki są kamertonem uczuć przechowywanym dla przyszłych pokoleń", oraz że są dla nich "drogowskazami".

„Pomnik monumentalny to najważniejszy cel każdego rzeźbiarza. Artysta, który nie stworzył takiego dzieła, po prostu się nie sprawdził, ponieważ są to słupy milowe w historii narodów, nie pozwalają innym systemom oraz filozofiom zniszczyć waloru i rdzenia kultury narodowej. Pomniki milczą, lecz uczą przez wieki, są kamertonem uczuć przechowywanym dla przyszłych pokoleń. Pokazują, kim jesteśmy, skąd przyszliśmy i dokąd idziemy. Dobry pomnik oglądany przez chwilę pamięta się przez całe życie. Pomniki są drogowskazami dla przyszłych pokoleń Polaków, którzy po nas przyjdą. Naród bez pomników, bez swoich bohaterów, bez kultury, przestaje być narodem i staje się bezkształtnym międzynarodowym bagnem i śmieciem skazanym na zagładę” – mówił podczas jednego z wywiadów udzielonych „Nowemu Dziennikowi” mistrz Pityński.

Dla niego liczyła się tylko sztuka oparta na emocjach i niosąca ze sobą odpowiedni przekaz. Uważał również, że niestety nie każdy potrafi odpowiednio odebrać takie dzieła, a zwłaszcza odczytać zawartą w nim intencję.

„Wielu ludzi patrzy na pomnik, gapi się na niego i go nie widzi, inni patrzą i nie tylko go widzą, ale także czują, bo pomnik działa na ich uczucia i wyobraźnię. Widz wchodzi w pomnik i z nim obcuje, uczy się i poznaje wartości uczuciowe i historyczne, jakie on ze sobą niesie. Wtedy następuje ‚misterium’ w czasie, magia zrozumienia psychicznego i uczuciowego odbiorcy oraz rzeźbiarza” – stwierdził jeden z najbardziej znanych polskich artystów, którzy kiedykolwiek mieszkali i tworzyli w Stanach Zjednoczonych.

Andrzej Pityński wykonał kilkadziesiąt monumentalnych pomników, kilkadziesiąt monumentalnych portretów i rzeźb kameralnych, a także setki medali, płaskorzeźb w brązie i rysunków. Zatem trudno mu było określić, które jego dzieła są najważniejsze. Na tak postawione pytane zwykł odpowiadać: „Wszystkie moje pomniki są bardzo ważne, czy to pod względem merytorycznym, czy technologicznym, a najważniejsza jest prawda w nich zawarta”.

Prezentujemy kilka wybranych dzieł, zarówno spośród tych najbardziej znanych pomników dłuta mistrza, jak i tych mało, a nawet prawie nieznanych szerszej publiczności.

Foto: SZYMON TOLAK

Pomnik Partyzanci w Bostonie, MA, był pierwszym na świecie monumentem upamiętniającym żołnierzy wyklętych. Do nich należeli m.in. rodzice rzeźbiarza Stefania i Aleksander oraz jego wujek Michał Krupa. Pomnik ten dwukrotnie zmieniał swoją lokalizację. Pierwsze odsłonięcie pomnika Partyzanci odbyło się 10 listopada 1983 roku, a dzień ten został ustanowiony przez władze Bostonu „Dniem Partyzantów”. Pomnik został wówczas postawiony w parku Boston Common i miał tam stać sześć miesięcy, a w rzeczywistości stał 23 lata po czym został usunięty. Na skutek protestów Polonii ponownie postawiono go przy stacji Silver Line i odsłonięto po raz drugi 6 września 2006 roku. Stał on wysoko na wiadukcie, który z czasem zaczął się sypać, a rzeźba Partyzantów wylądowała w magazynie. Po kilku miesiącach został odsłonięty po raz trzeci, co miało miejsce 17 listopada 2018 r. Obecnie znajduje się na skrzyżowaniu D Street z Congress Street, w bardzo prestiżowej, historycznej lokalizacji.

Foto: ARCHIWUM ANDRZEJA PITYŃSKIEGO

Pomnik Mściciela-Husarza w Doylestown, PA, poświęcony jest ofiarom zbrodni katyńskiej i znajduje się na cmentarzu przy Narodowym Sanktuarium Matki Bożej Częstochowskiej. Został odsłonięty 14 sierpnia 1988 r. Na granitowym cokole, na którym stoi rzeźba odlana z brązu, znajdują się dwie tablice. Na jednej widnieje anglojęzyczny cytat z raportu Specjalnej Komisji Śledczej Kongresu Stanów Zjednoczonych do Zbadania Zbrodni Katyńskiej (tzw. Komisji Maddena), która w latach 1951–1952 prowadziła śledztwo w sprawie zbrodni katyńskiej. Druga poświęcona jest ofiarom katastrofy smoleńskiej z 10 kwietnia 2010 r.

Foto: ARCHIWUM ANDRZEJA PITYŃSKIEGO

Pomnik Czynu Zbrojnego Polonii Amerykańskiej, nazywany także pomnikiem Hallerczyków lub pomnikiem Armii Błękitnej znajduje się w Warszawie na Żoliborzu w pasie zieleni alei Wojska Polskiego, przy placu Grunwaldzkim. Monument wykonany z brązu został odsłonięty 14 sierpnia 1998 roku, w przeddzień święta Wojska Polskiego i rocznicy bitwy warszawskiej. Pomnik upamiętnia udział Polonii amerykańskiej w odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Do Błękitnej Armii gen. Józefa Hallera wstąpiło 20 tys. ochotników ze Stanów Zjednoczonych oraz Kanady, z czego ok. 14,5 tysiąca wróciło do Ameryki po zakończeniu walk.

Foto: ARCHIWUM ANDRZEJA PITYŃSKIEGO

Płomień Wolności-Katyń w Baltimore, MA, upamiętnia ofiary zbrodni katyńskiej. Pomnik został odsłonięty 19 listopada 2000 r. Wykonany jest z pozłacanego brązu i stoi na granitowej fontannie. Znajduje się na rondzie pomiędzy ulicami Felicia, President i Aliceanna, przed hotelem Marriott „Waterfront”. Monument ma formę wykonanej z brązu rzeźby przedstawiającej złociste płomienie, w które wkomponowane są posągi zamordowanych polskich oficerów oraz wybitnych postaci z historii Polski.

Foto: ARCHIWUM ANDRZEJA PITYŃSKIEGO

Pomnik o nazwie Patriota usytuowany jest na skrzyżowaniu al. Jana Pawła II i ul. Komisji Edukacji Narodowej w Stalowej Woli. Został odsłonięty 11 września 2011 roku. Monument nawiązuje do najtragiczniejszych kart naszej historii i jest swoistym symbolem Golgoty Narodu Polskiego. Pomysł rzeźby zrodził się w głowie mistrza Andrzeja Pityńskiego już w 1975 r. Pomnik powstał jako symbol ducha narodu polskiego, który walczył o wolność oraz Polski wyniszczonej przez rozbiory, wojny i doznane prześladowania zwłaszcza w historii najnowszej. Przedstawia postać poranionego ale dumnego patrioty, długowłosego husarza z sumiastym wąsem w rycerskiej zbroi, który w prawej dłoni trzyma łukowatą szablę z orłem w koronie. Z jego lewej strony wyrasta husarskie skrzydło, symbolizujące zwycięskie momenty w dziejach naszego kraju. Na nim umieszczone są daty kolejnych bitew związanych z historią Polski. Na pancerzu Patrioty znajduje się Order Virtuti Militari – symbol męstwa polskich żołnierzy.

Foto: ARCHIWUM ANDRZEJA PITYŃSKIEGO

Światowid umiejscowiony jest w centralnym punkcie parku znajdującego się przy Seward Johnson Center for the Arts w Hamilton, NJ. Pomnik poprzez odniesienia do legend i symbole jakie się na nim znajdują, opowiada sarmacko-słowiańską historię Polski. Światowid mistrza Pityńskiego ma cztery oblicza zwrócone w różne strony świata. Najmłodsza twarz, skierowana jest ku wschodowi, najstarsza ku północy. Wschodnia twarz ma atrybuty boga miłości, życia i szczęścia. Południowa twarz odnosi się do Swaroga, władcy słońca i gwiazd. Twarz zwrócona na zachód to Mokosz – bóg dobrobytu, zabawy, muzyki, tańca i sztuki. Wreszcie północna twarz to Perun – bóg nieba, piorunów i wojny. Wszystkie twarze, na samej górze, okala hełm z 14 gwiazdami Unii Europejskiej. Podstawy pomnika natomiast strzegą figury czterech rycerzy. To legendarni przodkowie narodów europejskich.

Foto: ARCHIWUM ANDRZEJA PITYŃSKIEGO

Rzeź Wołyńska jest jednym z ostatnich pomników wykonanych przez mistrza Andrzeja Pityńskiego. Monument został odlany z brązu w zakładzie metalurgicznym GZUT w Gliwicach, gdzie stoi od 2018 r. Niestety do dnia dzisiejszego nie udało się znaleźć miejsca jego docelowej lokalizacji. Mimo początkowych deklaracji i chęci jego instalacji ostatecznie władze kilku miast – m.in. Jeleniej Góry, Torunia, Rzeszowa, Stalowej Woli, Komańczy i Kielc – odmówiły przyjęcia dzieła zmarłego niedawno artysty, dla którego ten pomnik był jednym z najważniejszych. Monument upamiętnia ofiary zbrodni dokonanej w latach 1940-1947 przez ukraińskich bandytów z UPA na bezbronnych polskich dzieciach, kobietach i starcach zamieszkujących Kresy Wschodnie, a zwłaszcza Wołyń i Małopolskę Wschodnią.

Pomnik papieża Jana Pawła II w Ulanowie / Foto: ARCHIWUM ANDRZEJA PITYŃSKIEGO
Pomnik papieża Jana Pawła II w Nowym Jorku / Foto: ARCHIWUM ANDRZEJA PITYŃSKIEGO

Pomnik papieża Jana Pawła II w Ulanowie, rodzinnym miasteczku mistrza Andrzeja Pityńskiego. Został odsłonięty 20 sierpnia 1989 roku, w dodatku bez wcześniejszej zgody władz miejskich, przez co jego twórcy groziło aresztowanie. W uroczystości tej uczestniczyło ponad 15 tys. ludzi. Osadzone na granitowym cokole popiersie Jana Pawła II wykonane jest z brązu i znajduje się na ulanowskim rynku. Drugi, nieco inny pomnik przedstawiający polskiego papieża znajduje się na Manhattanie przed wejściem do kościoła św. Stanisława Biskupa i Męczennika. Został odsłonięty w 1990 r.

Foto: ARCHIWUM ANDRZEJA PITYŃSKIEGO

Płaskorzeźba – Matka Boska Armii Krajowej znana także jako tzw. Pieta Powstańcza jest jedną z prawie 40 tego typu prac mistrza Andrzeja Pityńskeigo. Znajduje się w Narodowym Sanktuarium Matki Bożej Częstochowskiej w Doylestown, PA. Została odsłonięta 23 września 1984 r. Płaskorzeźba wykonana z brązu i kolorowych patyn przedstawia Matkę Boską trzymającą na rękach umierającego małego powstańca warszawskiego. Prócz oryginału znajdującego się Amerykańskiej Częstochowie powstało kilka replik. Kopie tej płaskorzeźby można zobaczyć w kościele św. Ducha oraz na pomniku Reduty Powstańczej w Warszawie, a także w kościele św. Jana Kantego w Poznaniu, a nawet w Republice Południowej Afryki w katedrze św. Marii w Kapsztadzie.

Foto: ARCHIWUM ANDRZEJA PITYŃSKIEGO

Popiersie Ignacego Jana Paderewskiego znajduje się przed Collegium Paderevianum w Krakowie. Pomnik ten należy do nietypowych dzieł zmarłego niedawno artysty ponieważ jest wykonany z kamienia. W dodatku artysta stworzył go w 1973 r. będąc studentem krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych.

Foto: ARCHIWUM HALINY JAWORSKIEJ

Pomnik Jezusa Frasobliwego należy do mało znanych dzieł mistrza Andrzeja Pityńskiego. Poza najbliższą rodziną wie o nim niewiele osób. Znajduje się na grobie Marii Krupy, babci zmarłego niedawno artysty. W dodatku podobnie jak pomnik Ignacego Jana Paderewskiego należy on do nietypowych dzieł rzeźbiarza. Mistrz Pityński wykonał go w kamieniu w dodatku w czasie studiów na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Pomnik ten znajduje się na cmentarzu w Ulanowie, na którym pochowana jest rodzina artysty. Tam też spoczną jego prochy.

Foto: ARCHIWUM HALINY JAWORSKIEJ

Tablica poświęcona Michałowi Krupie ps. Pułkownik/Wierzba. To jedno z najbardziej osobistych dzieł mistrza Andrzeja Pityńskiego. Tablica zdobi nagrobek Michała Krupy, żołnierza niezłomnego, partyzanta NOW-AK, oddziału „Ojca Jana”, a po 1945 roku – żołnierza NZW, oddziału Wołyniaka. Grób z tą tablicą znajduje się na cmentarzu w Ulanowie. Podobna tablica, lecz z inną częścią informacyjną umieszczona jest na nagrobku Wołyniaka czyli Józefa Zadzierskiego, który był dowódcą oddziału partyzanckiego NZW, do którego należeli rodzice mistrza Andrzeja Pityńskiego – Stefania i Aleksander – oraz jego wujek Michał Krupa. Grób Wołyniaka z tablicą autorstwa niedawno zmarłego artysty znajduje się na cmentarzu w Tarnawcu.

Foto: WOJTEK MAŚLANKA
Foto: WOJTEK MAŚLANKA

Medal „Nowego Dziennika”. Mistrz Andrzej Pityński wybił kilkaset różnych medali. Wśród nich jeden był stworzony na 10-lecie „Nowego Dziennika”, które obchodzone było 1981 r. Replikę tego medalu – ze zmienioną datą na 2011 – artysta wykonał 10 lat temu na 40-lecie naszej gazety.