„Esencja życia” w Fundacji Kościuszkowskiej

31

„Esencja życia” to tytuł filmu światowej sławy reżyserki Anny Ferens, przedstawiający fragmenty biografii prof. Wacława Szybalskiego, ze szczególnym uwzględnieniem jego osiągnięć naukowych w zakresie genetyki molekularnej, a także jego filozofii życia i patriotyzmu, związanego z rodzimym Lwowem i z Polską. Film został zaprezentowany w Fundacji Kościuszkowskiej 28 października.

Spotkanie z prof. Wacławem Szybalskim, który jest członkiem Kolegium Wybitnych Naukowców przy Fundacji Kościuszkowskiej, i projekcję filmu Anny Ferens planowano od dawna. Przygotowaniom towarzyszył niepokój, czy jednak profesor przyjedzie? Do ostatniego dnia nie było pewności… Wacław Szybalski mieszka bowiem w Madison w stanie Wisconsin, gdzie od roku 1960 jest profesorem w McArdle Laboratory na University of Wisconsin i obecnie ma 96 lat. Przyjechał! Można więc było spędzić ten wyjątkowy wieczór wraz z nim, śledząc jego niezwykłe osiągnięcia badawcze, będące jednocześnie sukcesem polskiej nauki.

Zebranych powitał prezes Fundacji Kościuszkowskiej Marek Skulimowski, który przedstawił wybitnego gościa tego spotkania, podziękował za organizację wieczoru dr Hannie Kelker i przekazał głos twórcy Kolegium Wybitnych Naukowców, którzy mają polski rodowód i pracują na terenie Stanów Zjednoczonych, prof. Zbigniewowi Darżynkiewiczowi. Prof. Darżynkiewicz podkreślił zasługi prof. Szybalskiego dla rozwoju genetyki molekularnej. Zaznaczył też, że wyniki naukowe prof. Szybalskiego w znaczący sposób zaważyły na jego własnym wyborze kierunku badań. Prof. Darżynkiewicz nawiązał też do kresowego rodowodu prof. Szybalskiego i materiału publikowanego w br. w „Nowym Dzienniku” pt. „Ostatni Mohikanie”. Prof. Szybalski zawsze bowiem podkreśla, że swoją drogę zawodową zawdzięcza lwowskim profesorom i że właśnie tam, we Lwowie, powstały koncepcje, które inspirowały go do badań nominowanych później do Nagrody Nobla.

Pragnę skorygować kilka informacji zawartych w powyższym tekście pt. „Esencja życia. Spotkanie w Fundacji Kościuszkowskiej”:
• Profesor Wacław Szybalski po przyjeżdzie do USA pracował w Cold Springs Harbor Laboratory.W tekście jest niepoprawnie: University.
• Prof. James Watson – przyjaciel prof. Szybalskiego, wybitny naukowiec, laureat Nagrody Nobla – nie był, tak jak to podałam w tekście, studentem prof. Szybalskiego. Prof. Szybalski byl starszym kolegą dr. Watsona, z którym dyskutowali na tematy naukowe.
• Jedenastoletni Wacław Szybalski był przedstawiony Marii Skłodowskiej-Curie nie w jego rodzinnym mieście Lwowie, lecz w Warszawie, w czasie otwarcia Instytutu Radowego 29 maja 1934 r. Tę wzruszającą scenę otwarcia instytutu można było obejrzeć w archiwalnym materiale zdjęciowym w kadrze filmu Anny Ferens „Esencja życia” w czasie spotkania z prof. Szybalskim.
• Żartobliwe stwierdzenie prof. Szybalskiego, że aby żyć tak jak on w dobrej formie do późnych lat, w wiernej wersji brzmi: „trzeba sobie dobrze dobrać rodziców”, a nie jak podałam w tekście: należy wybrać sobie dobrych rodziców” w znaczeniu oczywiście genetycznych uwarunkowań długości życia.
DOROTA HALICKA

Głos zabrał także prof. William Summers z Yale University – wybitny specjalista w zakresie biologii molekularnej oraz historii medycyny. Jest on absolwentem Uniwersytetu w Wisconsin i w szerokim zakresie podkreślił wybitne osiągnięcia prof. Szybalskiego w dziedzinach bardziej znanych, jak inżynieria genetyczna, ale również opisywanych mniej szeroko, jak to, że prof. Szybalski opracował jeszcze jako student Lwowskiego Instytutu tzw. chromatografię bibułową, która służy do rozdzielania i identyfikacji związków chemicznych. To jego metodę rozwinęli niezależnie w kilka lat później brytyjscy uczeni (A. Martin i R. Synge), za co otrzymali Nagrodę Nobla w roku 1953.

Prof. Szybalski po przyjeździe do USA pracował na Cold Spring Harbor University i z tego okresu (1950-1955) pochodzą jego badania stanowiące podstawy wiedzy na temat odporności bakterii na leki. Profesor jest twórcą bardzo istotnej wiedzy na temat terapii wielolekowej, która jest ważnym elementem terapii również w czasach obecnych w niektórych infekcjach (np. gruźlica), a także w chorobach nowotworowych. Kombinacje związków stosowanych w terapii mają bowiem wyższość nad leczeniem pojedynczym rodzajem leku. W tamtych czasach jednym ze studentów prof. Szybalskiego był James D. Watson, który w dalszym ciągu swojej kariery był współodkrywcą struktury DNA, za co otrzymał Nagrodę Nobla. Prof. Watson zamierzał przyjechać na spotkanie poświęcone Wacławowi Szybalskiemu. Niestety, wypadek uniemożliwił mu podróż do Nowego Jorku. Przygotował jednak list poświęcony osiągnięciom swojego przyjaciela, który został odczytany przez Normana Kelkera. Należy wspomnieć, że James Watson towarzyszył w 2008 r. prof. Szybalskiemu w podróży do Polski, gdzie nie tylko wystąpili z wykładami, ale również uczestniczyli w uroczystości odsłonięcia w Instytucie Biochemii i Biofizyki Polskiej Akademii Nauk tablicy upamiętniającej profesorów lwowskich zamordowanych przez hitlerowców w 1941 r.

Film obecnej na spotkaniu Anny Ferens w znakomity sposób pokazał fragmenty biografii prof. Szybalskiego. Reżyserka do sfilmowanych wywiadów z naukowcem dołączyła zdjęcia archiwalne. I tak można było zobaczyć, jak jedenastoletni Wacław był przedstawiony wizytującej lwowską uczelnię Marii Skłodowskiej-Curie. Jakże niezwykle i prorocze było to spotkanie, gdy z perspektywy czasu śledzi się losy Wacława Szybalskiego jako studenta i naukowca. Wśród innych ważnych historycznie archiwalnych zdjęć znalazły się m.in.: wkroczenie Sowietów do Lwowa, laboratorium słynnego naukowca Rudolfa Weigla, u którego Wacław Szybalski pracował w czasie okupacji niemieckiej, poznanie żony Elisabeth w Stanach Zjednoczonych, z którą pracował naukowo i miał szereg wspólnych publikacji. Film pokazuje wiele fragmentów z życia prywatnego i zawodowego profesora, w tym jego szczególne poczucie humoru, jak np. stwierdzenie, że aby żyć tak jak on w dobrej formie do późnych lat, „należy wybrać sobie dobrych rodziców”.

W filmie pojawiła się także okładka pisma „Gene”, które prof. Szybalski założył i był jego redaktorem. Pismo to w dalszym ciągu cieszy się renomą wśród naukowców. To właśnie w zakresie światowego projektu genomu (mapy jednostek informacji) profesor poświecił wiele ze swoich prac, których jest w sumie 360. W uznaniu dorobku prof. Szybalski otrzymał pięć doktoratów honoris causa w Polsce, a w 2011 roku został odznaczony Wielkim Krzyżem Odrodzenia Polski. Podając informacje o znaczących wyróżnieniach i odznaczeniach profesora warto przytoczyć jego wypowiedź: „Zawsze chcę podkreślić, jak dostaję jakieś wyróżnienie czy odznaczenie, że to nie jest dla mnie, że to jest po to, by przypomnieć Lwów, najwierniejsze miasto…”.

Prof. Wacław Szybalski podziękował organizatorom spotkania i wszystkim przybyłym do Fundacji Kościuszkowskiej. Uhonorowano go owacją na stojąco, mając też w pamięci nie tylko jego niezwykle osiągnięcia, ale również jego filozoficzne stwierdzenie w „Esencji życia”, że najważniejsze w życiu „jest pomagać innym i mieć przyjaciół”. Należy tu podkreślić, że w ramach pomocy innym prof. Szybalski w ciągu swojej wieloletniej pracy naukowej zaprosił około 20 naukowców z Polski. Dla każdego z nich było to niezwykłe przeżycie, które otworzyło im możliwości kontynuowania kariery naukowej na najwyższym, światowym poziomie.

Autor: Dorota Halicka