Piękna Helena

65
Zdjęcia: Arch/Wikimedia.org

Helena Modrzejewska – genialna aktorka polska, która już za życia stała się legendarną artystką, gwiazdą scen polskich i amerykańskich. Dysponowała niezwykłym czarem osobistym, niebanalną urodą i rzadko spotykaną siłą woli.

Urodziła się 2 października 1840 r. w Krakowie jako nieślubne dziecko Józefy Bendy, wdowy po bogatym kupcu. Talent aktorski był w obecny w jej rodzinie. Jej dwaj przyrodni bracia też byli zawodowymi aktorami.

Helena pod pseudonimem Modrzejewska zadebiutowała, grając w teatrze objazdowym na prowincjonalnych scenach w Bochni, Nowym Sączu, Przemyślu, Rzeszowie, Brzeżanach, Stanisławowie i Czerniowcach. W 1862 roku wystąpiła przed publicznością we Lwowie. Zagrała w dramacie Słowackiego jako Skierka w Balladynie. Próbowała też w Wiedniu, lecz bez rezultatu. Jako młoda i mało doświadczona aktorka nie dostawała początkowo poważniejszych propozycji z klasycznego repertuaru.

W rozpoczęciu kariery 20-letniej Helenie pomógł starszy od niej o kilkanaście lat przyjaciel domu Gustaw Zimajer, ojciec dwójki jej dzieci –syna i córki. Opłacił jej lekcje gry aktorskiej i załatwił pierwsze angaże. Z Zimajerem, który był już żonaty rozstała się po śmierci ich córeczki.

W Krakowie otrzymała 4-letni kontrakt na grę w teatrze. Było to nowe i niełatwe doświadczenie dla młodej aktorki. Przedstawienia grano krótko, co tydzień miała miejsce premiera. Zdarzało się, że w jednym tygodniu grano aż trzy nowe spektakle. Modrzejewska zetknęła się wówczas z wybitnymi osobowościami krakowskich scen. Tamtejsze sławy jak np. Stanisław Koźmian, szef artystyczny i dyrektor teatru dążył aby aktorzy ukazywali psychologiczną prawdę o granej postaci. Modrzejewska, inteligentna i wrażliwa indywidualistka, potrafiła spożytkować doświadczenia teatru krakowskiego, w którym nauczyła się bardziej dojrzałego aktorstwa i pozbyła się nawyków scen prowincjonalnych. Pomimo nawału pracy na scenie i wychowaniu syna Rudolfa, aktorka dużo pracowała nad sobą, sporo czytała i uczyła się języka francuskiego. Wpłynęło to na rozwój artystki a jej kariera nabierała szybszego tempa. Kreacje Modrzejewskiej zachwycały i rosły rzesze jej fanów. Recenzje krytyków potwierdzały jej rozkwitający talent. Grywała role z romantycznego repertuaru Schillera i Słowackiego a także Fredry. Pierwszą rolę szekspirowską, z których później miała słynąć, zagrała 1866 roku w „Kupcu Weneckim”. Rok później wcieliła się w postać Ofelii w „Hamlecie”.

W 1868 roku ruszyła na podbój Warszawy. Osiągnęła tam efektowny sukces a publiczność była oczarowana jej aktorstwem. Pisano o niej same pochlebne recenzje. Jej portret w roli Ofelii zawisł w galerii Zachęta, na witrynach sklepowych prezentowano jej zdjęcia. Do legendy przeszły jej kreacje w „Adriannie”, „Marii Stuart” i „Barbarze Radziwiłłównie”. Okrzyknięto ją gwiazdą. Sukcesowi scenicznemu towarzyszyło powodzenie w życiu prywatnym aktorki. Miała całe rzesze oczarowanych jej urodą i talentem wielbicieli. Beznadziejnie zakochany był w niej Henryk Sienkiewicz. Jej serce zdobył jednak Karol Chłapowski, ustosunkowany i bogaty ziemianin z Wielkopolski, uczestnik Powstania Styczniowego. Modrzejewska przyjęła jego oświadczyny i zakochana para  wkrótce wzięła ślub, pomimo oporów ze strony rodziny arystokraty. Jako Chłapowska weszła w kręgi najbardziej ekskluzywnego towarzystwa, pomimo tego pozostała aktorką, posługując się na scenie dotychczasowym pseudonimem. Małżeństwo Chłapowskich przez całe swoje życie stanowiło harmonijny i szczęśliwy związek i chociaż para nie miała ze sobą dzieci to doczekali się wnuków od syna Rudolfa.

Sukcesy sprawiły, że Modrzejewska zaczęła marzyć o światowej karierze. Nie chciała jednakże występować na scenach rosyjskich i niemieckich. Dlatego Chłapowscy zaczęli planować wyjazd do Ameryki. W 1876 r. wraz z grupą przyjaciół artystów, wśród nich był też Henryk Sienkiewicz, wyemigrowali do Kalifornii. Osiedlili się tam początkowo na farmie, doskonaląc się w języku angielskim. Kilka miesięcy intensywnej nauki pozwoliło Helenie z sukcesem zadebiutować na deskach California Theatre w San Francisco. Amerykanie byli oczarowani jej kreacjami i Helena z miejsca zyskała status gwiazdy, oklaskiwanej i wielbionej. Polka przyjęła pseudonim Helena Modjeska, by łatwiej można było to wymówić Amerykanom. Aktorka wytrwale doskonaliła swój język angielski i dbała o sprawność fizyczną. W USA podawała się za osobę młodszą o 6 lat, a syna Rudolfa przedstawiała jako swojego brata.

Aktorka była bardzo zdyscyplinowana i pracowita, perfekcyjnie przygotowywała swe kreacje. Na scenie nie opuszczała jej świadomość znaczenia aktorskiego warsztatu, potrafiła doskonale stopniować emocje. W pierwszych scenach przykuwała uwagę, ale prawdziwy kunszt pokazywała dopiero w kolejnych kluczowych, czy też finałowych scenach. Oprócz świetnej techniki gry, posiadała jakby magnetyczną osobowość, którą obezwładniała i oczarowywała publiczność. Potrafiła jednym gestem, ruchem brwi, niedostrzegalnym uśmiechem wzbudzać emocje widzów.

Podczas kolejnych tournee występowała w Nowym Jorku, w Filadelfii, Bostonie, Waszyngtonie, Chicago i wielu innych miastach Stanów Zjednoczonych. Spróbowała także swych sił w Londynie oraz odbywając tourne po Wielkiej Brytanii, tu również odniosła oszałamiające sukcesy. Mimo doskonałego przyjęcia, nie przeniosła się do Wielkiej Brytanii, chociaż początkowo planowali to z mężem. Za to krążyła między Europą i Ameryką, wciąż powracając do Stanów Zjednoczonych. W USA występowała ze swym zespołem i podróżowała własnym luksusowym wagonem. Publiczności amerykańskiej bardzo podobała się jej kreacja w „Damie kameliowej” Dumasa. Z „Damą kameliową” oraz jako szekspirowska Julia objechała niemal całe Stany Zjednoczone. Bycie gwiazdą amerykańskiej sceny oznaczało bardzo wyczerpujące artystyczne eskapady, których Modrzejewska odbyła w sumie aż 26.

W 1883 wraz z mężem przyjęła obywatelstwo amerykańskie. Aktorka często odwiedzała ojczyznę dając gościnne występy w Poznaniu, Lwowie, Krakowie, jednak w Warszawie pokazała się jedynie tylko cztery razy, gdyż w 1895 zabroniono jej wstępu w granice cesarstwa rosyjskiego. Była to represja za przemówienie, które w 1893 wygłosiła na Międzynarodowym Kongresie Kobiet w Chicago. Potępiła wówczas dobitnie zaborcze rządy carskie w Polsce. Odwiedzając ojczyznę dobierała repertuar, który podkreślał jej postawę patriotyczną i budził u publiczności uczucia narodowe.

W USA małżeństwo Chłapowskich zbudowało sobie własną rezydencję „Arden” w Santiago Canyon w Kalifornii, a Helena zarobiła sporo pieniędzy. Syn, Ralph Modjeski, został w Ameryce znanym inżynierem, konstruktorem mostów. W 1905 r. z inicjatywy Ignacego Jana Paderewskiego artyści amerykańscy złożyli Helenie publiczny hołd w Metropolitan Opera House w Nowym Jorku. W 1907 zakończyła działalność teatralną, i już tylko parokrotnie występowała z amatorami w Los Angeles na cele dobroczynne. Jej blisko 50-letnia kariera aktorska uczyniła ją sławną i bogatą. Wystąpiła około sześć tysięcy razy w ponad 260 kreacjach teatralnych. Najczęściej graną przez nią rolą były Maria Stuart z dramatu Fryderyka Schillera i Lady Makbet Wiliama Szekspira. Zasłynęła ze swych interpretacji ról szekspirowskich, których zagrała aż 18.

Zmarła w Kalifornii 8 kwietnia 1909 r. z powodu niewydolności nerek. Jej pogrzeb odbył się w Los Angeles, a jej szczątki przeniesiono na Cmentarz Rakowicki w Krakowie. Uroczystości pogrzebowe w kraju stały się manifestacją patriotyczną. Genialna aktorka napisała w języku angielskim pamiętniki – Memories and Impressions of Helena Modjeska (polski tytuł – Wspomnienia i wrażenia), wydane w 1910 r. w USA, a ich fragmenty były drukowane na łamach polskich czasopism. Polskie wydanie ukazało się w 1957 nakładem Wydawnictwa Literackiego. W 1990 powstał serial biograficzny „Modrzejewska” w reżyserii Jana Łomnickiego. W roli Heleny wystąpiła Krystyna Janda.