PODZIEMNE HARCERSTWO

49
Lilijka Szarych Szeregów z symbolem Polski Walczącej FOTO: WIKIPEDIA.ORG

Mija 80 lat od powołania organizacji młodych Polaków, która przyjęła nazwę Szare Szeregi. Był to kryptonim Związku Harcerstwa Polskiego, działającego w konspiracji od 27 września 1939 roku.

Program Szarych Szeregów ujęto w trzech hasłach: „Dziś – Jutro – Pojutrze”. „Dziś” oznaczało okres konspiracji i przygotowanie do powstania, „Jutro” – otwartą walkę zbrojną z okupantem, powstanie, „Pojutrze” – pracę w wolnej Polsce.

Na czele Głównej Kwatery Harcerzy – nazwanej „Pasieka” – stał naczelnik. Funkcję tę pełnili kolejno: Florian Marciniak „Nowak”, Stanisław Broniewski „Orsza” oraz Leon Marszałek „Jan”. Na potrzeby konspiracji chorągwie podlegające „Pasiece” zamieniono na „ule”, hufce na „roje”, drużyny na „rodziny”, a zastępy na „pszczoły”.

Organizacja z czasem ukształtowała się w trzy warstwy: najstarsi służbą i wiekiem (powyżej 18 lat), najbardziej wyrobieni, tworzyli Grupy Szturmowe (GS), przeznaczone do dywersji bojowej i do partyzantki; Bojowa Szkoła (BS) – młodzież w wieku 15-17 lat – tworzyła warstwę „średnią”, pełniącą służbę wojskową, głównie na różnych odcinkach łączności, oraz Zawisza, czyli najmłodsi (12-14 lat), którzy nie brali udziału w bezpośrednich działaniach przeciw okupantowi, a ich ćwiczenia i zbiórki najbardziej przypominały te przedwojenne. Grupy Szturmowe i Bojowa Szkoła wchodziły w skład Armii Krajowej, zachowując w jej ramach swą autonomię harcerską. Z czasem utarł się zwyczaj obejmowania nazwą Szare Szeregi także organizacji harcerek z okresu okupacji.

Członkowie Szarych Szeregów brali udział w walce konspiracyjnej w Organizacji Małego Sabotażu, prowadzili propagandę wśród ludności polskiej, zajmowali się też wywiadem i zbieraniem informacji, przekazywanych ZWZ-AK i innym organizacjom podziemnym.

Pierwszą akcją bojową Grup Szturmowych było wysadzenie torów kolejowych pod Kraśnikiem, w ramach akcji Wieniec II, w noc sylwestrową 1942-1943. Na przełomie sierpnia i września 1943 r. z warszawskich GS utworzono podległy Kedywowi batalion „Zośka”. Dziełem harcerzy był m.in. zamach na Franza Kutscherę – szefa policji i SS dystryktu warszawskiego. W marcu 1943 r. Szare Szeregi przeprowadziły owianą legendą akcję zbrojną pod Arsenałem, w której z rąk gestapo odbici zostali polscy więźniowie, wśród nich m.in. Jan Bytnar „Rudy”.

Szare Szeregi były najliczniejszą konspiracyjną organizacją młodzieżową w czasie okupacji Polski – w połowie 1944 r. skupiały ponad 15 tys. członków, w tym ok. 7 tys. harcerek. Poza Warszawą aktywnie działały m.in. w Radomiu, Gdyni, Krakowie i na Śląsku.

W czasie powstania warszawskiego bataliony Szarych Szeregów walczyły wraz z Armią Krajową w Śródmieściu, na Woli, Starówce i Czerniakowie, ponosząc straty sięgające 80 proc. Najmłodsi, Zawiszacy, zapewniali łączność walczącym oddziałom oraz stanowili większość obsady osobowej powstańczej poczty polowej.

Szare Szeregi zostały rozwiązane 17 stycznia 1945 roku.