Poradnik studenta
Czesc III - O studiach bakalarskich i amerykanskiej filozofii ksztalcenia
Liberal arts education - co to takiego?
Typowy problem amerykanskiego studenta na poczatku kazdego semestru: na jakie zajecia - z tysiaca wymienionych w katalogu - sie zapisac? Na drugim zas roku uniwersytetu: jaki kierunek studiow wybrac? Te dylematy, czesto szokujace dla przybysza z Polski, odzwierciedlaja dominujaca na uczelniach amerykanskich filozofie ksztalcenia wyzszego - liberal arts education.
Kazdego roku w USA 1,2 miliona mlodych ludzi otrzymuje dyplom bakalarza, wienczacy 4-letnie studia podstawowe. Mniej wiecej polowa z nich studiuje na uczelniach oferujacych model wyksztalcenia ogolnego (liberal arts, czyli doslownie sztuki wyzwolone, co przypomina o religijnych korzeniach tutejszego systemu szkolnictwa wyzszego). Dominuje on na elitarnych uniwersytetach i college1ach, jak rowniez na wielu uczelniach stanowych.
Pozostali studenci koncza kierunki scisle lub zawodowe (inzynierskie, biznesowe, pielegniarskie itp.). Jednak i tu czesto program studiow pozostaje pod wplywem filozofii liberal arts education. Co wiec ona oznacza?
Mysle, wiec jestem
Wedlug tej filozofii glownym celem 4-letnich studiow podstawowych (undergraduate) jest szerokie wyksztalcenie ogolne, polaczone ze zdobyciem nieco bardziej szczegolowej wiedzy w wybranej dziedzinie.
W przeciwienstwie do modelu europejskiego (i polskiego), w ktorym uczelnie ksztalca specjalistow w danym zawodzie, amerykanskie szkoly wyzsze stawiaja sobie za zadanie przede wszystkim przekazanie studentom podstaw z roznych dziedzin wiedzy, wyksztalcenie u mlodych ludzi zdolnosci analitycznego myslenia, wyszukiwania i logicznego laczenia faktow oraz umiejetnosci przekonujacej prezentacji wlasnych przemyslen.
Wedlug slow Jamesa O. Freedmana, bylego rektora Dartmouth College, jednej z uczelni prestizowej Ligi Bluszczowej: "Ksztalcenie takie otwiera nasze oczy na to, o co naprawde chodzi w zyciu. Pozwala na zrozumienie samego siebie i nabycie umiejetnosci radzenia sobie z tym, czym zycie nas pozniej zaskakuje. Rozwija w nas pewien kompas moralny i pozwala nam zrozumiec, jak funkcjonuje spoleczenstwo, demokracja"*.
Amerykanskie wyksztalcenie ogolne (liberal arts education) ma wiec przede wszystkim ksztalcic ludzi myslacych, z ogolna wiedza o swiecie i roznych galeziach nauki oraz nieco bardziej szczegolowa znajomoscia jednej z dziedzin. Daje mlodym ludziom pewne ogolne podstawy wiedzy i umiejetnosci, na ktorych moga bazowac w przyszlosci, uczy ich elastycznosci, co pozwala im na szybkie opanowanie nowych dziedzin wiedzy. Jak to wyglada w praktyce?
Amerykanski student w duzej mierze jest autorem swojego programu studiow. Uczelnie maja pewne wymagania, ale to na ich podstawie student decyduje, na ktore wyklady chce uczeszczac. Aby uzyskac stopien bakalarza sztuk (B.A., czyli Bachelor of Arts), przecietny student zalicza 4-5 przedmiotow na semestr, czyli w trakcie 4-letnich studiow bakalarskich zdobywa razem 32-40 zaliczen.
Kanon wyksztalcenia
Uczelnie czesto wymagaja, aby wszyscy studenci, zwlaszcza na pierwszym i drugim roku studiow, zaliczyli 8-10 przedmiotow ogolnych, ktore sa trzonem wyksztalcenia. Sa to tzw. distribution requirements.
W ramach tego kanonu przedmiotow ogolnych studenci czesto maja mozliwosc wyboru konkretnego kursu. Wyklady te moga byc pogrupowane wedlug ogolnych galezi wiedzy: przedmioty humanistyczne, nauki spoleczne, nauki scisle, sztuka. Studenci musza zapisac sie na minimum jeden przedmiot z kazdej grupy (tak na przyklad jest na prestizowym Princeton University).
Niektore szkoly wymagaja zaliczenia konkretnych wykladow. Na przyklad na nowojorskiej Columbii wszyscy studenci zaliczaja caly trzon (core) wyksztalcenia ogolnego: roczne wyklady z historii filozofii politycznej (od Arystotelesa po Nietschego), historii wielkiej literatury (od Homera po Wirginie Woolf), historii muzyki itp. Dodatkowo, jak na wielu innych uniwersytetach, studenci Columbii musza zaliczyc specjalny kurs ksztalcacy umiejetnosci wyslawiania sie w mowie i pismie.
Przedmioty kierunkowe i dowolne
Kolejne 8-10 zaliczen to przedmioty w ramach wybranego kierunku studiow (major albo concentration). Jak z tego widac, polski student posiada znacznie glebsza wiedze przedmiotowa, a jego amerykanski rowiesnik ogolna (dlatego tez wielu Polakom, ktorzy sie zetkneli z amerykanskim systemem szkolnictwa wyzszego, przypomina on czesto przedluzenie szkoly sredniej).
Ale tez i amerykanski dyplom dyplomowi nierowny. Ten sam uniwersytet moze nadac tytul bakalarza ekonomii studentowi, ktory zaliczyl wymagane minimum osmiu przedmiotow, jak i studentowi, ktory zaliczyl 15 przedmiotow na znacznie bardziej zaawansowanym poziomie.
Dlatego tez dla wielu pracodawcow i biur przyjec na studia magisterskie, doktoranckie i profesjonalne (graduate) wazny jest nie tylko sam dyplom, ale i karta przebiegu studiow (transcript), z wyszczegolnieniem zaliczonych przedmiotow, ich poziomu zaawansowania, otrzymanych stopni i sredniej ocen.
Jak widac, obowiazkowe przedmioty to lacznie 16-20 na ponad 30 zaliczen. Pozostale, tzw. electives, pozostawia sie studentom do swobodnego wyboru.
Czesto amerykanskie uczelnie zachecaja tez swoich studentow do spedzenia semestru na innym uniwersytecie amerykanskim, zagranicznej uczelni, albo nawet udzialu w nie calkiem akademickim programie, na przyklad wykopaliskach archeologicznych w Grecji. Wszystko to sluzy poszerzeniu horyzontow myslowych studenta, wyrobieniu w nim pewnej elastycznosci, otwartosci na innych.
Kierunki studiow
Przybysza z Polski szokuje to, ze skladajac podanie na amerykanski uniwersytet, kandydat w ogole nie musi podawac, na jakim wydziale chcialby studiowac. Wyboru kierunku studiow dokonuje sie najczesciej dopiero na drugim roku. Pierwszy, zgodnie z filozofia liberal arts education, powinien byc poswiecony ogolnemu rozwojowi intelektualnemu i poznawaniu roznych dziedzin wiedzy.
Taka forma studiow umozliwia dokonywanie bardziej swiadomego wyboru specjalizacji. Student, ktory nigdy w szkole sredniej nie zetknal sie z ekonomia lub astronomia, ma szanse blizej poznac te dziedziny na pierwszym roku, co moze wplynac na jego decyzje o dalszym profilu ksztalcenia.
Poniewaz spelnienie wymogow kierunkowych wymaga zaliczenia jedynie okolo 8-10 przedmiotow, dosc czestym zjawiskiem na amerykanskich uczelniach jest zmiana kierunku studiow przez studentow. Osiem przedmiotow mozna przeciez zaliczyc w jeden rok.
Wiele uczelni pozwala studentom deklarowac dwa kierunki naraz - jest to tzw. double major. Niektore maja tez poboczne kierunki studiow, tzw. minors (zazwyczaj wystarcza tu zaliczenie okolo 5 przedmiotow z danego kierunku).
Zaskakujaca dla Polaka jest rowniez czesto liczba i rozmaitosc kierunkow na typowej uczelni amerykanskiej. Poza standardowymi: ekonomia, fizyka czy filologiami, coraz czesciej mozna spotkac kierunki miedzywydzialowe. Naleza do nich studia regionalne (latynoamerykanskie, wschodnioeuropejskie), stosunki miedzynarodowe, studia nad srodowiskiem naturalnym, mediami itp.
Studia inzynierskie i zawodowe
Mniej wiecej polowa studentow studiuje nauki scisle, inzynierie czy przedmioty zawodowe (architekture, pielegniarstwo itp.). Glowna roznica miedzy tymi typami studiow a klasycznym wyksztalceniem ogolnym to ograniczona swoboda wyboru przedmiotow.
Absolwenci inzynierii i nauk scislych, ktorzy otrzymuja stopien bakalarza nauk (B.Sc. - Bachelor of Science), musza zaliczyc znacznie wiecej przedmiotow kierunkowych. Oznacza to, ze czesto jedynie kilka wykladow zostaje im w ramach wolnych przedmiotow (electives). Podobnie jest ze studiami zawodowymi - na przyklad pielegniarskimi czy ksiegowosci.
Jednak i na tych kierunkach widac wplyw filozofii liberal arts education. Caltech (California Institute of Technology), jedna z najlepszych uczelni technicznych w USA, wymaga od swoich studentow, aby pierwsze dwa lata studiow poswiecili na zdobycie podstawowej wiedzy z rozmaitych dziedzin nauki. Wsrod obowiazkowych zaliczen ponad jedna trzecia to przedmioty humanistyczne i nauki spoleczne.
Z kolei na Rutgers, stanowym uniwersytecie New Jersey, obowiazkowy program w szkole pielegniarskiej obejmuje: angielski, literature, antropologie, socjologie, historie i nauki polityczne.
W obu przypadkach uzasadnienie tych wymagan jest podobne: uczelnie daza do wyksztalcenia przyszlych specjalistow, ktorzy poza wiedza zawodowa/scisla beda sie cechowali intelektualna ciekawoscia i umiejetnoscia komunikowania z innymi. Zdobeda rowniez szersze spojrzenie na historie i kwestie spoleczne.
Praca dla absolwenta
Polski maturzysta, decydujac sie na zlozenie podania na okreslony wydzial uczelni, czesto kieruje sie ocena swoich szans otrzymania pracy po skonczeniu studiow. Podobnie postepuje wielu mlodych Amerykanow, ktorzy zapisuja sie na uczelnie techniczne czy na kierunki zawodowe.
Czego w takim razie moga sie spodziewac na rynku pracy absolwenci liberal arts education? Czy tego typu wyksztalcenie nie jest tylko luksusem dostepnym dla tych studentow elitarnych uczelni, ktorzy nie musza sie martwic, jak splaca pozyczki studenckie i utrzymaja rodzine?
Cytowany juz wczesniej byly rektor Dartmouth College James O. Freedman jest innego zdania: "Wyksztalcenie liberalne uczy ludzi, jak pisac i myslec, co w ciagu 40-letniej kariery czyni ich o wiele bardziej wartosciowymi na rynku pracy niz absolwentow programow przygotowujacych do zawodu"*.
Liberal arts education daje mlodym ludziom pewne ogolne podstawy wiedzy i umiejetnosci, na ktorych moga bazowac w przyszlosci, uczy ich elastycznosci, co pozwala im na szybkie opanowanie nowych dziedzin wiedzy.
W kraju, w ktorym przecietny czlowiek kilka razy w zyciu zmienia kariere, elastycznosc i umiejetnosc opanowania nowej dziedziny sa potencjalnie cenniejsze niz konkretna wiedza przedmiotowa (ktora zawsze przeciez mozna zdobyc na studiach magisterskich).
To wlasnie te ogolne umiejetnosci cenia amerykanscy pracodawcy, zatrudniajacy absolwentow tutejszych uczelni. Gospodarce amerykanskiej, w ktorej dwie trzecie dochodu narodowego pochodzi z sektora uslug, potrzebni sa nie tylko specjalisci w okreslonych dziedzinach. W wielu firmach licza sie przede wszystkim zdolnosci analityczne, elastycznosc, umiejetnosc zdobywania nowej wiedzy, wspolpracy z innymi, wreszcie zamilowanie do ciezkiej pracy.
Dyplom bakalarza, wienczacy 4-letnie studia liberal arts, jest glownie swiadectwem nabycia tych wlasnie umiejetnosci i cenionym biletem na amerykanskim rynku pracy.