KRYSTYNA LIPINSKA-ILLAKOWICZ
Gombrowicz
nasz wspolczesny
 Rok 2004 ogloszono w Polsce i sejmowo zatwierdzono jako Rok Witolda Gombrowicza. Obchody setnej rocznicy urodzin pisarza rozpoczeto w Warszawie w styczniu trzechsetnym spektaklem Ferdydurke w realizacji Teatru Provisorium i Kompania Teatr z Lublina, ktory nowojorska publicznosc miala okazje ogladac wiosna 2000 i jesienia 2001.
W roznych czesciach Polski odbywaja sie imprezy upamietniajace obecnosc Gombrowicza w kulturze polskiej - spektakle teatralne (Zbrodnia z premedytacja i Biesiada u hrabiny Kotlubaj w Gdyni; Tancerz Mecenasa Krajkowskiego i Slub w Olsztynie), promocje ksiazek o Gombrowiczu, wystawy fotografii i plakatow, sympozja naukowe, jak np. konferencja "Gombrowicz a filozofia" zorganizowana przez Uniwersytet Warszawski 19 marca. Jednym z najwazniejszych wydarzen gombrowiczowskiego roku byla konferencja naukowa zorganizowana na Uniwersytecie Jagiellonskim w dniach 22-27 marca , ktorej glownymi fundatorami bylo Ministerstwo Kultury i Sztuki, krakowska fundacja Dynamis oraz polski biznesmen Janusz Palikot, obecny w czasie otwarcia konferencji.
Wielki napis Witold Gombrowicz - nasz wspolczesny rozwieszony nad wejsciem do Collegium Novum obwieszczal wszystkim mieszkancom i turystom Krakowa, ze przez szesc kolejnych dni beda zyli w aurze Gombrowicza. Jak sie okazalo, konferencja trwajaca lacznie szesc dni byla najdluzsza do tej pory sesja naukowa na tej najstarszej polskiej uczelni. Pozycje pisarza w kraju i za granica uhonorowalo swoimi referatami 79 zaproszonych naukowcow z Polski, Francji, Holandii, Szwecji, Stanow Zjednoczonych, Anglii, Argentyny, Danii, Hiszpanii, Wegier i nawet Japonii. Swiatowy wymiar konferencji wyrazal sie rowniez w doskonalej organizacji, ktora zapewnila obcojezycznym uczestnikom mozliwosc czynnego udzialu we wszystkich dyskusjach, lacznie z referatami rownoczesnie tlumaczonymi z francuskiego i angielskiego na polski i vice versa. Najszacowniejszymi goscmi byli zona pisarza Rita Gombrowicz i wieloletni argentynski przyjaciel Gombrowicza Alejandro Russovich, ktory przybyl do Krakowa z Buenos Aires.
W uroczystym otwarciu konferencji uczestniczyli rektor Uniwersytetu Jagiellonskiego Franciszek Ziejka, minister kultury Waldemar Dabrowski i posrednio Czeslaw Milosz, ktorego list odczytany przez Piotra Kloczowskiego podkreslal niezalezna i suwerenna postawe Gombrowicza wobec wlasnej kultury i tozsamosci narodowej.
Pierwszy otwierajacy moment sesji uswietnil jeden z najbardziej zasluzonych badaczy Gombrowicza, profesor Jan Blonski. Po cieplym i przyjaznym powitaniu przez Jerzego Jarzebskiego, organizatora i spiritus movens konferencji, minister Dabrowski odznaczyl orderem za zaslugi dla kultury polskiej Francesco Catallucio, slynnego wloskiego badacza i popularyzatora dziela Gombrowicza, oraz Vincenta Girouda, kuratora Archiwum Gombrowicza w Beinecke Library na Uniwersytecie Yale.
Uklad poszczegolnych sesji uwzglednil wielorakie aspekty obecnosci Gombrowicza w kulturze polskiej i jej zwiazki z nurtami artystycznymi, teoretycznymi i filozoficznymi swiata. Glowny organizator krakowskiej sesji, profesor Jerzy Jarzebski zdolal dokonac rzeczy zgola niemozliwej: polaczyl rozmaitosc perspektyw w spojne grupy dyskusyjne, ktore zlozyly sie na kilkanascie cykli tematycznych konferencji.
Rozpoczynajac naukowa czesc obrad, Rita Gombrowicz i Vincent Giroud nakreslili gombrowiczowska mape swiata zlozona z przekladow miedzynarodowych i edycji tekstow pisarza; na przyklad Pornografia ukazala sie w tlumaczeniu na wiekszosc jezykow swiata w 26 krajach; Dziennik - w 17, a Ferdydurke niedawno przetlumaczono na jezyk chinski. O przekladach barwnie opowiadali rowniez tlumacze na jezyk szwedzki Anders Bodegard i Paul Beers z Holandii.
Poczatek sesji zdominowala tematyka filozoficzna okreslajaca sytuacje podmiotu ludzkiego; rozwazania tego typu kontynuowane w roznych ujeciach (antropologicznym, spolecznych, ontologicznym, semiotycznym) wplataly sie zreszta w cala tkanke, czy raczej tkanine konferencji. W rozwazaniach Michala Pawla Markowskiego i Janusza Marganskiego dominowaly watki wyobcowania i swoistej bezdomnosci we freudowsko-heideggerowskiej tonacji. Inni referenci, jak Tomasz Mizerkiewicz i Benjamin Paloff, ujmowali kwestie tozsamosci w kontekscie smiechu czy w kategoriach relacji do "innego", jak Malgorzata Smorag z Paryza (stosujaca przekladnie lacanowska) czy ksiadz Jordan Sliwinski poprzez swoiste odwrocenie relacji miedzy czlowiekiem i miejscem.
Poranne, srodowe dyskusje 23 marca o stwarzaniu rzeczywistosci i mozliwosciach jej poznania w duzym stopniu skupily sie na tekscie Kosmosu. Dyskutowano skomplikowana poetyke chaosu (Arkadiusz Kalin), przerozne trajektorie sensow i powtorzen (Anna Czabanowska-Wrobel), przeksztalcenia materii (Michal Oklot), uwiklanie gombrowiczowskich bohaterow w cialo i neurotyczna rzeczywistosc (Hanna Gosk). Jednak sesje te najmocniej zdominowala "potrawka z kury" (dla przypomnienia: zdanie: "Dzis na obiad byla potrawka z kury" konczy niespodziewanie pokretna narracje Kosmosu, wybijajac jej zawile tresci w inny wymiar filozoficzny i przestrzenny). "Potrawka z kury" stanowila taka swoista dyskursywna kode w konferencyjnych dywagacjach, nadajac im otwartosc i lekki gombrowiczowski ton.
Tematyka percepcji, opisu swiata i relacji miedzy podmiotem ludzkim a swiatem natury, tym, co ludzkie, i tym, co pozaludzkie (naturalne), powrocila w referatach Leonarda Neugera, Pierre'a Pacheta, Davida Goldfarba i Stefana Szymutki na temat retoryki i semantyki Gombrowiczowskich tekstow. Przedmiotem rozwazan tej sesji stala sie owa przedziwna rzeczywistosc ujeta w relacjach mowy, czyli tego, co ludzkie, i milczenia, czyli tego, co zwierzece. Swiat Gombrowicza to potok mowy, ktora jakze czesto wymyka sie poznaniu, milczy jak krowa ("krowioscia") lub jak Iwona milczeniem pustym, gluchym i porazajacym, ktore dotyka granic pomiedzy jednostka, swiatem natury i spolecznoscia. W dyskusjach tej sesji powracal ustawicznie temat gier jezykowych, uwiklania w mowe i swoista architektonike wypowiedzi tworzaca pewna wartosc, ktora Pierre Pachet nazwal "efektem gombrowiczowskim". W dyskusji przypominano ksiazke Jerzego Jarzebskiego Gra w Gombrowicza.
Tak zwana mysl slaba pensiero debole, wyrazajaca koncepcje wloskiego filozofa Gianniego Vattimo, zdominowala poranne dyskusje czwartkowe. Mysli slabej holdowali Andrzej Zawadzki, Michal Januszkiewicz i w pewnym sensie Krzysztof Stala. Pojawienie sie tego nowego watku w rozwazaniach na temat Gombrowicza wskazuje na otwartosc jego mysli, ktora znajduje odniesienie do nowych pradow teoretycznych i kulturowych; co wiecej, prady te adoptuja te mysl jako wlasna. (Gombrowicz sam siebie nazywal egzystencjalista przed Sartre'em i strukturalista przed Foucaultem.)
Nie bez przyczyny tytul konferencji Gombrowicz - nasz wspolczesny nawiazuje do tytulu ksiazki Jana Kotta Szekspir wspolczesny, w ktorej autor podjal rewolucyjna probe czytania Szekspira przez Becketta. Okazuje sie, ze Gombrowicza mozemy rowniez czytac przez wszystkie mozliwe pryzmaty, sytuacje i teksty kulturowe - i zawsze konstrukcje myslowe zawarte w jego tworczosci, metafory, pojecia i wyobrazenia beda wchodzily latwo w dialog z nowo wykreowanymi systemami opisu i odbioru swiata. W te nowo otwierane obszary dyskursywne wpisaly sie rozwazania Michala Legierskiego o homoerotyzmie, Tomislava Longinovica o migracji i translacji kulturowej oraz dywagacje Jerzego Jarzebskiego o bankructwie ideologii osnute na dwoch wersjach Operetki.
W dyskusjach sesji bardzo wyraznie wyodrebnil sie watek zwiazkow i tradycji kulturowych. Omawiano teksty Gombrowicza w swietle polskiej tradycji literackiej, przywolujac Rozewicza, Bialoszewskiego, Schulza, Witkacego, Irzykowskiego, Winawera i caly nurt mlodopolski. Rowniez w kontekscie kultury miedzywojennej Kazimierz Adamczyk nawiazal do rzadko podejmowanego w przypadku Gombrowicza tematu antysemityzmu.
W pewnym momencie rozwazania wyszly poza obszar Polski i Gombrowicz pojawil sie w kontekscie europejskim (austro-wegierskim) w rozwazaniach Judit Reiman, Aleksandra Fiuta czy Jean-Pierre'a Salgasa. Allan Kucharski omowil szczegolowo historie realizacji scenicznych dziel Gombrowicza w Ameryce Polnocnej, a Krystyna Lipinska-Illakowicz przedstawila wizje Stanow Zjednoczonych zawarta w dotad niepublikowanych listach Gombrowicza do amerykanskich wydawcow.
Trzeba w tym miejscu podkreslic, ze Beinecke Library na Uniwersytecie Yale posiada drugie co do wielkosci archiwum gombrowiczowskie na swiecie. Kurator archiwum Vincent Giroud opowiadal o zbiorach archiwum, ktore obejmuja listy prywatne, kopie rekopisow, nagrania glosu Gombrowicza, korespondencje pisarza z wydawcami, dokumentacje teatralne i wiele innych cennych dokumentow.
Jednym z wazniejszych momentow konferencji byla sesja poswiecona teatrowi. Sam Gombrowicz twierdzil, ze nie lubi teatru i z reguly nie uczestniczyl w wystawianiu wlasnych sztuk (byl obecny tylko na jednym przedstawieniu - Iwony w Nicei w 1967 roku). Z drugiej strony teatr jako gra przenika jego tworczosc i pisarz mowil czesto, ze wszystko jest teatrem.
Wychodzac od takich paradoksow, Tadeusz Drewnowski pytal o znaczenie Slubu w tworczosci pisarza, a Tamara Trojanowska w swoistej feministycznej analizie tekstu Iwony zastanawiala sie nad innoscia kobiecego milczenia, ktore staje sie swiadomym dzialaniem. W innych referatach tej sesji (Maria Delapiere i Anna Saignes) zestawiano Gombrowicza z Genetem, Lagardem i Rozewiczem, natomiast Malgorzata Dziewulska z Teatru Narodowego w Warszawie przedstawila dylematy teatralne od strony praktycznej, porownujac slynne gombrowiczowskie inscenizacje Slubu Jarockiego i Grzegorzewskiego.
Najbardziej spektakularnym momentem konferencji bylo wystapienie Niny Taylor-Terleckiej, ktora opowiedziala o nieznanych listach Gombrowicza do Alicji de Barcza, znajdujacych sie w prywatnym archiwum referentki. Gombrowicz znal Alicje de Barcza jeszcze z lat kontaktow ze skamandrytami, z ktorymi rowniez byla zwiazana Alicja de Barcza, wowczas mloda literatka. Obszerne cytaty z owych listow, odczytane ze swada, wywolywaly salwy smiechu i rozbawily wszystkich zebranych, wlacznie z obecna podczas tego wystapienia Rita Gombrowicz.
Listy owe pochodza z lat czterdziestych-piecdziesiatych, kiedy Alicja de Barcza stawiala pierwsze kroki jako literatka i wykladowca uniwersytecki w Stanach Zjednoczonych, a Gombrowicz klepal biede w Argentynie. Stad glownym motywem listow sa znane skadinad (na przyklad z listow do Jozefa Wittlina) prosby o pomoc. Te zaklinania Gombrowicza o dolary rozbawily cale gremium konferencyjne, poniewaz Gombrowicz nawet o wielkich opresjach i bolaczkach rzadko pisal w tonie smiertelnej powagi.
Tytul konferencji Gombrowicz - nasz wspolczesny sklania do podstawowych pytan o obecnosc autora Ferdydurke w dzisiejszej polskiej i swiatowej kulturze. Jak dzisiaj czytamy Gombrowicza? We wstepie do nowego amerykanskiego wydania Ferdydurke Susan Sontag zastanawia sie, czy Gombrowicz nadal oburza, wywoluje gwaltowne reakcje, sprzeciwy i spory? Czy tez zszacownial wchloniety przez kanon literacki i zatracil swoja nieposkromiona sile kontestacji? Zazarte niekiedy dyskusje i spory w trakcie krakowskiej sesji pokazaly, ze przynajmniej w Polsce Gombrowicz ciagle wzbudza emocje; wielosc podejsc i rozpietosc tematyczna ujawnila intelektualny potencjal tkwiacy w tworczosci pisarza i wage jego mysli dla wspolczesnej kultury nie tylko w wymiarze polskim, ale swiatowym. Gombrowicz zmusza do przewartosciowania prawie kazdego pojecia i zastanowienia nad sensem, w jakim funkcjonuje ono w kulturze.
Konferencyjnym dywagacjom towarzyszylo wiele imprez specjalnie zaplanowanych na te okazje: w teatrze Bagatela grano Slub w rezyserii Waldemara Migasiewicza, a Stary Teatr przedstawil spektakl oparty na Trans-Atlantyku i urywkach z Dziennika zatytulowany Tango Gombrowicz w rezyserii Mikolaja Grabowskiego z Janem Fryczem, Krzysztofem Globiszem, Janem Peszkiem i Jerzym Trela w roli pisarza-narratora. Cale miasto zylo Gombrowiczem, dyskusje wychodzily poza mury uczelni, a mlodziez akademicka uczestniczyla w obradach sesji badz bezposrednio, badz poprzez telebimy wystawione na zewnatrz auli Collegium Novum.
Wydawnictwo Literackie, glowny wydawca dziel pisarza w Polsce, zorganizowalo wspanialy urodzinowy bankiet, na ktorym oczywiscie serwowano "potrawke z kury" i inne specjaly krakowskiej, niekoniecznie gombrowiczowskiej kuchni. Na stolikach ustawiono renskie wina, ktore podobno Gombrowicz sobie szczegolnie upodobal.
Konferencja ujawnila duze zainteresowanie tworczoscia i osoba pisarza poza srodowiskami uniwersyteckimi; w prasie, radiu i telewizji ukazywaly sie wzmianki o krakowskiej sesji.
Wracajac z Krakowa, w pociagu przegladalam najnowsza prace Jerzego Jarzebskiego Podgladanie Gombrowicza, kiedy siedzaca obok mnie mloda osoba zapytala, czy moglaby obejrzec ksiazke. W rozmowie okazalo sie, ze Alina Czyzewska jest czlonkinia mlodziezowego, alternatywnego teatru Kreatury w Gorzowie Wielkopolskim i od roku 2001 gra monodrame na podstawie Dziewictwa . Teatr ten (studencki i uczniowski) czesto "gra proze Gombrowicza" i z wielkim powodzeniem wystawil spektakl zatytulowany Gwoli jakiej tajemnicy oparty na Pamietniku Stefana Czarnieckiego.
Rok gombrowiczowski trwa praktycznie na calym swiecie - w Argentynie, Wloszech, Niemczech, Slowenii. We Francji w kwietniu odbyl sie Tydzien Gombrowicza w Tuluzie, a w maju Paryz i Lille beda goscily nastepne konferencje. W Genewie od 28 kwietnia do 2 maja trwaly Dni Gombrowiczowskie, obejmujace pokazy filmow, spotkania, wystawy ksiazek i ilustracji, wsrod ktorych zaprezentowano projekty kostiumow Elzbiety Lipton do hiszpanskiej wersji Iwony. W Polsce Teatr im. Gombrowicza z Gdyni przedstawi spektakl tanca oparty na motywach z tworczosci pisarza, w Warszawie Teatr Dramatyczny pokaze Krotki pamietnik Stefana Czarnieckiego. Stany Zjednoczone powitaja Gombrowicza waszyngtonska premiera Iwony w rezyserii Roberta McNamary, we wrzesniu w Filadelfii teatr Pig Iron wystawi Opetanych i Dzienniki, a David Disbrow, ktory dwa lata temu po raz pierwszy zaprezentowal Iwone w teatrze profesjonalnym Wschodniego Wybrzeza, pokaze Slub. W pazdzierniku Uniwersytet Yale bedzie goscil kolejna wazna konferencje zorganizowana przy wspolpracy Polskiego Instytutu Kultury w Nowym Jorku.
|
