Przegląd Polski
30 maja 2008

RWE na szlakach pisarzy

LECHOSŁAW GAWLIKOWSKI

Violetta Wejs-Milewska, Radio Wolna Europa na emigracyjnych szlakach pisarzy. Gustaw Herling-Grudziński, Tadeusz Nowakowski, Roman Palester, Czesław Straszewicz i Tymon Terlecki. Wydawnictwo Arcana, Kraków 2007, s. 732 plus ważniejsze pozycje bibliograficzne, indeks osób, zdjęcia, cena 29 dol. plus 6,50 dol. porto w przypadku zamówienia z wysyłką (do nabycia w Księgarni Nowego Dziennika). Tel. (212) 594-2386;

Ukazała się kolejna książka na temat Radia Wolna Europa, już na pierwszy rzut oka zwracająca uwagę swym rozmiarem, liczy bowiem ponad 700 stron, czyli mniej więcej tyle, ile ostatnie wydanie wspomnień Jana Nowaka-Jeziorańskiego Wojna w eterze.

To praca dr Violetty Wejs-Milewskiej pod przydługim tytułem Radio Wolna Europa na emigracyjnych szlakach pisarzy. Gustaw Herling-Grudziński, Tadeusz Nowakowski, Roman Palester, Czesław Straszewicz i Tymon Terlecki. Jest to pierwsza tak rzetelna i głęboka analiza radiowej twórczości pięciu wybitnych emigrantów, nie zawsze kojarzonych z radiofonią. Gustaw Herling-Grudziński to dla młodszego pokolenia przede wszystkim autor Dziennika pisanego nocą, związany ze środowiskiem paryskiej Kultury, Roman Palester to jeden z najwybitniejszych kompozytorów, a Czesław Straszewicz, młody przez wojną pisarz, został odkryty niedawno po raz wtóry. Tymczasem Gustaw Herling-Grudziński w latach 1952-1955 pracował w RWE jako redaktor, a Roman Palester, kierownik działu kulturalnego w RWE, którego radiowy debiut w dziale słuchowisk odnotowano w Polskim Radiu już w 1930 r., był nie tylko kompozytorem, ale także wrażliwym krytykiem literackim i publicystą. Czesław Straszewicz swą formę radiowej wypowiedzi kształtował pracując podczas II wojny światowej w tajnej radiostacji "Świt". Po wojnie prowadził przez wiele lat polski program radiowy w Urugwaju, a pod koniec życia pracował jako redaktor w monachijskiej redakcji Radia Wolna Europa. Tylko Tadeusz Nowakowski i Tymon Terlecki tkwią w radiowej historii, z tym że ich radiowa twórczość jest wbrew pozorom mniej znana, z wyjątkiem publikacji opartych na radiowych tekstach (do takich znanych i popularnych książek należą reportaże Tadeusza Nowakowskiego z podróży Papieża Jana Pawła II).

KSIĄŻKA STANOWI CENNE UZUPEŁNIENIE nie tylko biografii pięciu twórców, ale przede wszystkim historii publicystyki emigracyjnej, której częścią było Radio Wolna Europa. Zasługa Violetty Wejs-Milewskiej jest tym większa, że badanie tekstów radiowych jest zawsze szczególnie pracochłonne i co za tym idzie - bardzo kosztowne. Dlatego właśnie na ogół prace poświęcone radiu bywają powierzchowne, autorzy piszą korzystając z informacji z drugiej ręki, ze wspomnień, informacji i sądów żyjących jeszcze uczestników wydarzeń i środowiskowych autorytetów, a gdy sięgają czasem do oryginalnych tekstów, spełniają one raczej funkcję parawanu, który przesłania brak gruntownej pracy w archiwum.

Radio Wolna Europa na emigracyjnych szlakach pisarzy stanowi wyjątek od tej ogólnej reguły. Autorka, która na podstawie archiwum RWE przygotowała pierwszą i jedyną monografię Czesława Straszewicza pt. Wykorzenieni i wygnani (Arcana, Kraków 2003), zdobyła środki pozwalające na kwerendę w archiwum RWE znajdującym się w Archiwum Dokumentacji Mechanicznej (dziś pod nazwą Narodowe Archiwum Cyfrowe - NAC) w Warszawie. Zwracam na to uwagę zdając sobie sprawę, że nie zawsze sprawy kuchni najbardziej interesują wybrednego bywalca restauracji. Interesuje go smak potrawy, a nie organizacja kuchni. Ja jednak podczas różnych podróży, jeśli to możliwe, zawsze zaglądam do kuchni i do lodówki kucharza. Tu także interesuje mnie nie tylko produkt końcowy, choć jest on oczywiście najważniejszy, ale zakres kwerendy i jej rzetelność. Wiem od pracowników Działu Nagrań NAC, świadków tych poszukiwań, ile miesięcy dr Wejs-Milewska spędziła słuchając nagrań i kręcąc korbką przeglądarki mikrofilmów. Dopiero na tej podstawie powstały później transkrypty audycji dźwiękowych. Autorka wykonała benedyktyńską pracę, zdobyła głęboką wiedzę o programie RWE w dziedzinie kultury, co w konsekwencji pozwoliło jej dokonać wyboru najlepszych tekstów radiowych.

TAK POWSTAŁO PIĘĆ MONOGRAFII radiowej twórczości wybitnych twórców. Ostatnia część pracy jest rodzajem wypisów najlepszych radiowych tekstów, w których czytelnik może sam ocenić, co mu się podoba najbardziej, a także skonfrontować swoje uwagi z analizą autorki.

Ani słowa nie powiedziałem jeszcze o deserze tej czytelniczej uczty, a mianowicie o listach. Są one publikowane po raz pierwszy. Autorka dotarła do dostępnych zbiorów archiwalnych i dokonała wyboru epistemologii pięciu twórców. Po latach najciekawsze i najbardziej znaczące okazują się listy Gustawa Herlinga-Grudzińskiego i Tadeusza Nowakowskiego.

Herling-Grudziński pracował w RWE na etacie krótko, ale był do 1968 r. stałym współpracownikiem polskiej rozgłośni. Jego kontakty z twórcami z kraju były nieocenione dla programu, a powiązania z paryską Kulturą ważne dla RWE (jego korespondencja z Janem Nowakiem-Jeziorańskim rzuca na tę rolę nieco światła). Tadeusz Nowakowski przyszedł do radia jako młodzian, a odszedł jako pisarz 70-letni, przeżył więc w RWE wszystkie epoki historyczne. Jako bystry obserwator o analitycznym umyśle jest ważnym źródłem informacji o historii rozgłośni. Jako redaktor "Panoramy dnia", stałej audycji RWE, w której musiał komentować bieżące wydarzenia polityczne, stał się wbrew własnej woli kronikarzem programu Rozgłośni Polskiej.

SZCZEGÓLNIE CIEKAWA JEST KORESPONDENCJA (4 listy) pomiędzy Janem Nowakiem-Jeziorańskim i Gustawem Herlingiem-Grudzińskim w 1968 r., gdy doszło do konfliktu pomiędzy Rozgłośnią Polską RWE i paryską Kulturą, która ogłosiła ostrą krytykę RWE. Listy są dowodem, jak głęboki był to konflikt i jak napięte były stosunki pomiędzy obu emigracyjnymi instytucjami (właśnie w 1968 r. Gustaw Herlling-Grudziński ostatecznie zerwał stałą współpracę z RWE). Jeśli sięgnąć do pracy dr Dobrosławy Platt Jan Nowak Jeziorański - Jerzy Giedroyc. Listy 1952-1998, wydanej przez Ossolineum w 2001 r., w korespondencji z tego właśnie okresu nie ma śladu jakichkolwiek nieporozumień! Zamieszczono tam pełne wzajemnych uprzejmości 2 nieważne listy Jerzego Giedroycia i 4 mało ważne listy Jana Nowaka-Jeziorańskiego. A więc wymiana listów relacjonowana przez dr Wejs-Milewską stanowi rekonstrukcję tego nieistniejącego w Listach 1952-1998 ważnego sporu, jeśli nie kryzysu w historii stosunków pomiędzy Kulturą i RWE.

Podobnie znaczące są listy Tadeusza Nowakowskiego i informacja o jego satyrycznej powieści Happy End jako źródło wiedzy o pogarszających się stosunkach w zespole i o kryzysie zaufania w zespole Rozgłośni Polskiej RWE, wywołanym przez amerykańską politykę odprężenia w stosunkach z Rosją.

PRACA DR VIOLETTY WEJS-MILEWSKIEJ O PIĘCIU TWÓRCACH RADIA WOLNA EUROPA jest pierwszą tych rozmiarów specjalistyczną pracą naukową prezentującą dorobek publicystyki kulturalnej Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa, powstałą na podstawie kwerendy zachowanych dokumentów dźwiękowych, skryptów programowych, a także dokumentacji towarzyszącej, takiej jak wywiady, wypowiedzi i listy. Książka imponuje nie tylko rozmiarem, ale i swobodą, z jaką autorka porusza się w problematyce radiowej i politycznej kraju tamtych czasów. Wrażenie robi także ostrożność, wrażliwość i szacunek nie tylko dla faktów, ale i ludzi.

Autorka dokonała wyboru najciekawszych tekstów, reprezentatywnych dla autorów, opatrzyła je doskonałym komentarzem, umiejscowiła w epoce. W ten sposób opracowane i analizowane teksty są atrakcyjne i zrozumiałe nawet po wielu dziesiątkach lat nie tylko dla specjalisty, ale również dla czytelnika zainteresowanego historią publicystyki emigracyjnej i szerzej - historią literatury.

Omawiana książka nie pretenduje do miana historii Radia Wolna Europa. Jest to, jak mówi jej tytuł, historia pięciu wybitnych twórców w Radiu Wolna Europa.

Wojna w eterze to fascynujący autoportret wieloletniego dyrektora Rozgłośni Polskiej Jana Nowaka-Jeziorańskiego. Praca dr Violetty Wejs-Milewskiej to portret zbiorowy pięciu wybitnych emigrantów. W Rozgłośni Polskiej Radia Wolna Europa pracowało w okresie 47 lat jej historii kilkaset osób, a jej program był wynikiem zbiorowego wysiłku kilku pokoleń. Książka Radio Wolna Europa na emigracyjnych szlakach pisarzy pozwala lepiej ten fakt zrozumieć.

komentarze, opinie, sugestie - kliknij tutaj aby wysłać e-mail