Przegląd Polski
6 czerwca 2008

Polonijne plakaty

PETER J. OBST

Plakat wydany przez Amerykańską Radę Domów Kultury Polskiej z okazji 200-lecia ogłoszenia Deklaracji Niepodległości Stanów Zjednoczonych

Plakaty tworzone w Polsce z okazji różnych wydarzeń od dawna przyciągają uwagę zarówno koneserów sztuki, jak i laików. Zaprojektowane z wielką dbałością przez zawodowych grafików, afisze mają dużą wartość artystyczną.

Z kolei w Stanach Zjednoczonych są plakaty, które zwykłem nazywać polonijnymi. Można je podzielić na dwa rodzaje. Pierwsza grupa zawiera plakaty tworzone przez Polaków lub organizacje społeczne. Zapowiadają wystawy, tańce, spotkania i konferencje, obchody świąt, występy artystyczne i inne wydarzenia związane ze środowiskiem polsko-amerykańskim. Druga grupa to plakaty tworzone w Polsce, ale z myślą o odbiorcach amerykańskich (w tym o Polonii) i informujące o wydarzeniach lub tematach związanych z Polską.

Dominującym językiem na plakatach Polonii amerykańskiej jest angielski, choć często są one dwujęzyczne. Jednojęzyczne, przygotowane z myślą o wydarzeniach odbywających się wyłącznie w języku polskim są rzadsze, ale nieodosobnione. Plakaty z drugiej grupy często charakteryzuje lepszy druk i wykonanie graficzne, ale czasem tracą na jakości z powodu kompromitujących sloganów anglojęzycznych. Dobrze znanym przykładem jest hasło z plakatu promującego podróże: Poland invite you (Polska zapraszać cię) zamiast Poland invites you (Polska zaprasza cię).

WIĘKSZOŚĆ PLAKATÓW POLONIJNYCH spełnia zazwyczaj funkcję informacyjną i nie przedstawia wielkiej wartości dla kolekcjonerów. Ich ważność kończy się wraz z reklamowanym wydarzeniem, a potem są wyrzucane lub oddawane na makulaturę. Jednak tym, które zostały zaprojektowane ze zmysłem artystycznym i wyprodukowane profesjonalnie, udaje się przetrwać: zdobią ściany mieszkań czy akademików. Kolekcjonowanie okazów plakatu polonijnego jest zadaniem nader trudnym. Te proste, czysto informacyjne szybko lądują w koszu, podczas gdy wyszukane, efektowne stają się rozchwytywanymi artefaktami, z którymi właściciele niechętnie się rozstają.

ŻEBY PRZYGOTOWAĆ WYSTAWĘ plakatu polonijnego, trzeba było przeprowadzić poszukiwania na szeroką skalę, angażujące wielu ludzi. Dom Polski w Filadelfii nie był w stanie znaleźć egzemplarzy swoich dawnych plakatów, ale nauczycielka istniejącej przy nim polskiej szkoły sobotniej, pani Debbie Majka, odkryła bardzo interesujący, ręcznie robiony plakat będący połówką papierowej torby na zakupy, na której nadrukowana została zielona choinka przyozdobiona czerwonymi i fioletowymi bombkami. Ażeby na podstawie tej kompozycji stworzyć gotowy plakat, wystarczyło dodać napis "Koncert Bożonarodzeniowy z poczęstunkiem", miejsce, datę i godzinę oraz organizację sponsorującą, w tym przypadku było to Paderewski Choral Society. Sprawdzając w wiecznym kalendarzu datę - niedziela 10 grudnia - udało się ustalić, że plakat ten został wykonany w 1972 r.

Innym sposobem zdobywania eksponatów było przeszukiwanie prywatnych zbiorów. Dużą skutecznością wykazał się tu pan Paul Bosse, zasłużony działacz polonijny związany z Sanktuarium Matki Boskiej Częstochowskiej w Doylestown, PA. Udało mu się znaleźć kilkanaście plakatów, o których już dawno zapomniano. Jeden z nich został wyprodukowany przez nieistniejący już browar Schmidt's Beer i reklamował trzy rzeczy: piwo Schmidt's Beer, odbywający się co roku na jesieni w Amerykańskiej Częstochowie festiwal i polsko-amerykański zespół smyczkowy. Na plakacie nie widnieje rok, ale data, sobota 4 września pozwala przypuszczać, że pochodzi on z 1976 r. Jeszcze innym znaleziskiem odkrytym przez Paula Bosse'a jest piękny trzykolorowy plakat na ciężkiej tekturze przedstawiający występy folkowego zespołu tańca Tamburitzans, odbywające się na tym samym festiwalu.

DWUSETNA ROCZNICA ogłoszenia Deklaracji Niepodległości Stanów Zjednoczonych z 1776 r. była inspiracją dla wielu patriotycznych imprez organizowanych przez różne instytucje, w tym koncertu zorganizowanego przez Polski Dom Kultury Trenton. Plakat promujący to wydarzenie został sporządzony na białej tekturze i opatrzony napisem w kolorach niebieskim i czerwonym. Materiał ilustracyjny jest dość prosty. Eksponuje zarówno wizerunek orła białego, jak i amerykańską flagę.

Z okazji rocznicy Amerykańska Rada Domów Kultury Polskiej (poprzedniczka Amerykańskiej Rady Kultury Polskiej) wydała dwa plakaty, by podkreślić wkład Polaków w historię USA. Pierwszy przedstawiał drzewo; jeden z liści zabarwiono na biało-czerwono. Całość umieszczono na jasnozielonym tle skomponowanym z flagami obu narodów i napisem "200 Lat Razem - Polonia Amerykańska". Na drugim umieszczono napis "Polonia Amerykańska 1776-1976" i dużego orła białego wewnątrz czerwonego koła podpisanego "Wielcy i mali - Ofiarowali się wszyscy".

W tym samym roku powstały dwa inne plakaty. Rozprowadzany przez Polamerica Press z Los Angeles afisz przedstawia pięknie wykonaną mapę Polski zawierającą figurki przebrane w stroje regionalne razem z przykładami architektonicznej spuścizny Polski. Stąd też okolice Krakowa zaznaczone są miniaturą Zamku Królewskiego na Wawelu i figurkami mężczyzn i kobiet przywdzianych w tradycyjny strój. Taki plakat mógłby wydawać się nadmiernie "przegadany", lecz w tym przypadku kompozycję zaprojektowano gustownie, przyciągając uwagę i zachęcając do zagłębienia się w szczegóły. Nawiasem mówiąc, plakat ten, znaleziony w zbiorach prywatnych przez Paula Bosse'a, znajdował się jeszcze w oryginalnym opakowaniu.

Mniej efektowny jest plakat zatytułowany "Wyobraźnia Polski". Jego sponsorem był Edward Piszek, właściciel firmy Mrs. Paul's Kitchens z Filadelfii. Na afiszu narysowane są linie biegnące horyzontalnie, a następnie lekko skręcające i rozchodzące się ku górze. W przestrzeń między liniami wpisano nazwiska polskich artystów, naukowców, mężów stanu czy osobistości szerzących oświatę. Idea tego plakatu jest intrygująca, jednak nazwiska wydrukowane zostały tak małą czcionką, iż trzeba je czytać z bliskiej odległości. Notki biograficzne znalazły się w osobnej broszurze.

DO ROZWOJU PLAKATU POLONIJNEGO przyczyniła się tak dwusetna rocznica wydarzeń z 1776 r., jak i pięćsetna rocznica urodzin Mikołaja Kopernika, świętowana w 1973 r. Kongres Polonii Amerykańskiej opublikował plakat przedstawiający Kopernika z piórem i atramentem. Przygotowano dwie wersje - ze złotym i czerwonym tłem. Ponieważ obchody pięćsetnej rocznicy urodzin Kopernika wzmocniły współpracę międzykulturową, ugrupowania polonijne pracowały wspólnie z amerykańską Służbą Parków Narodowych nad organizacją obchodów w Waszyngtonie. Unikatowy plakat z rzucającą się w oczy pomarańczowo-niebieską kompozycją sporządzoną na białej tekturze udało się zdobyć dzięki uprzejmości Amerykańskiej Rady Kultury Polskiej, która dostarczyła również dwa plakaty związane z obchodami dwusetnej rocznicy wydarzeń z 1776 r.

WYDARZENIEM OBCHODZONYM W USA, związanym z powstaniem największej liczby okolicznościowych plakatów, są uroczystości upamiętniające udział Kazimierza Pułaskiego w rewolucji amerykańskiej. Wspólnota polsko-amerykańska urządza w wielu miastach parady. Do największych i najstarszych parad należą te w Nowym Jorku, Chicago i Filadelfii. Promują je różnorodne plakaty, z których jedne cechuje prostota, a inne zwracają uwagę paletą barw. Pierwsze kolorowe plakaty przedstawiały informacje dotyczące obchodów rocznicy, reklamując jednocześnie sponsora.

Typowym przykładem jest plakat wydrukowany w 1929 r. z okazji obchodów 150. rocznicy ostatniej bitwy Pułaskiego. Znalazła się na nim reklama brzmiąca: "Walenty Fleshar, napoje bezalkoholowe, papierosy, cygara i tabaka, 43 Oneida St., Cohoes, Nowy Jork". Późniejsze afisze są zdecydowanie mniej komercyjne. 175. rocznica została udokumentowana na niewielkich rozmiarów czarno-białym afiszu datowanym na rok 1954. Angielski napis proklamuje uroczystości Dnia Pułaskiego - 21 października - organizowane przez Zjednoczenie Stowarzyszeń Polonijnych w Braddock w stanie Pensylwania w budynku lokalnej szkoły średniej.

Plakat zaprojektowany z okazji dwusetnej rocznicy bitwy pod Savannah, obchodzonej w 1979 r., przedstawia portret Pułaskiego w kolorze czarnym, z barwnymi akcentami w tle. Jest to rzadki i rozchwytywany okaz. Na szczęście egzemplarz został ofiarowany Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce przez pana Johna Szucha, kolekcjonera wszelkich przedmiotów związanych z Pułaskim. Podarował on muzeum również kilka plakatów przygotowanych z okazji odsłonięcia pomnika generała w Buffalo, w stanie Nowy Jork.

KOLEKCJI ZEBRANEJ W MUZEUM W WARCE wprawdzie daleko do ukazania pełnego obrazu polonijnego życia, ale już teraz na jej podstawie można mówić o pewnych tendencjach w działaniu Polonii. Najważniejszą z nich jest fakt promowania polskiej kultury i historii wśród Amerykanów. Oprócz afiszów związanych z Pułaskim istnieje szeroka gama plakatów reklamujących koncerty z muzyką Szopena, Szymanowskiego, Moniuszki i innych twórców, a także wystawy prac polskich grafików, fotografów i malarzy oraz spektakle teatralne i operowe, choć te ostatnie zdarzają się nieco rzadziej.

Technika produkowania plakatów uległa lekkim zmianom. Starsze cechuje zazwyczaj druk na białym lub kolorowym kartonie. Później częściej pojawiają się kolorowe czcionki. Sitodruk czy malowanie przez szablon stosowane są jako dodatek do sprawdzonych metod. Ostatnimi czasy, wraz ze wzrostem komputeryzacji i rozpowszechnieniem się kolorowych drukarek, również osoby niezwiązane zawodowo z plakatem mogą wydawać w małym nakładzie profesjonalnie wyglądające afisze w rozmiarach 43 x 28 cm. Format ten charakteryzuje łatwość wydruku, a sprzedawcy chętnie umieszczają takie plakaty w oknach i na ścianach sklepów, zwiększając tym samym liczbę miejsc, w których można je zobaczyć.

Dla Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce zamierzam zebrać pełną, miarodajną kolekcję plakatu Polonii amerykańskiej. Będzie ona graficzną formą obrazującą historię działalności naszej grupy etnicznej w Stanach Zjednoczonych i zapewni naukowcom możliwość badania przedsięwzięć podejmowanych w ramach większej, wieloetnicznej kultury.

Czytelnikom zainteresowanym współpracą z autorem podajemy adres e-mailowy: PeterPJO@aol.com

komentarze, opinie, sugestie - kliknij tutaj aby wysłać e-mail