HALINA NIEDZIELSKA
Cudzoziemcy na cokole
 Wielcy
odkrywcy
Wlosi zaznaczyli swoja obecnosc w zyciu publicznym Ameryki w 1892 roku. Przypadalo
wowczas 400-lecie odkrycia kontynentu, ktore swietowano od Atlantyku do Pacyfiku.
Choc najwieksze uroczystosci odbywaly sie w stolicy i w Chicago, gdzie byla
jedyna w swoim rodzaju "Columbian Exposition", to w uczczeniu jubileuszu Nowy
Jork nie pozostawal daleko w tyle. Wladze miejskie zorganizowaly wielka parade,
pokaz fajerwerkow, regaty, bankiety, a takze gry i zabawy na swiezym powietrzu.
Gwozdziem programu stalo sie odsloniecie pomnika przedstawiajacego Krzysztofa
Kolumba, ktory stanal w Central Park. Odlany z brazu posag, dzielo hiszpanskiego
rzezbiarza Jeronimo Sunola, zostal ufundowany przez prestizowe Towarzystwo Genealogiczne.
Marmurowa kolumna uwienczona figura odkrywcy wznosi sie na Columbus Square.
Zawstydzilo to mocno Wlochow, ktorzy przystapili do gromadzenia funduszy na
wlasny monument. Inna wloska inicjatywa wydala owoce po wielu latach. Dzieki
uporczywym staraniom Columbus Day stal sie swietem narodowym.
Honorujac Kolumba, nie mozna bylo zignorowac innego wloskiego zeglarza. Giovanni
da Verrazano rodem z Florencji sluzyl Franciszkowi I, ktory wyslal go na poszukiwanie
morskiego przejscia do Panstwa Srodka (Cathay), slynacego z herbaty, porcelany,
jedwabiu i innych bogactw. Statek "La Dauphine"1) przybil do nowojorskich
wybrzezy w 1524 roku. Verrazano, pierwszy Europejczyk, ktory postawil tu stope,
objal nowa ziemie w posiadanie w imieniu monarchy, zatykajac na znak swojej
woli i bytnosci flage z trzema krolewskimi liliami. Gdyby nie to, iz francuski
wladca byl zajety wyczerpujaca wojna z Hiszpania, zamiast Nowego Amsterdamu
powstalaby zapewne kolonia Angouleme2).
Posag Verrazano stanowi monument z podtekstem. W 1909 roku minelo 300
lat od powtornego odkrycia3) Manhattanu i wielkiej rzeki. Dokonal tego
Henry Hudson, angielski kapitana plywajacy pod bandera Kompanii Wschodnio-Indyjskiej
z siedziba w Amsterdamie. Nowy Jork przygotowal sie do wielkich obchodow na
czesc Hudsona. Wlosi, poderwani do akcji przez Charlesa Barsottiego, wydawce
gazety Il Progresso, podarowali wtedy miastu pomnik Verrazano. Mimo nieco
zlosliwej intencji nowojorczycy przyjeli ow dar z wdziecznoscia. Posag wykonal
Ettore Ximenes, jeden z najlepszych rzezbiarzy wloskich. U stop kapitana stoi
alegoryczna figura kobieca trzymajaca w reku znicz. Mozna mniemac, iz jest ona
uosobieniem symbolizujacej Francje Marianny, tym bardziej ze monument umieszczono
w Battery Park naprzeciwko Statuy Wolnosci.
Szlakiem bohaterow
Podobnie jak i inne miasta, Nowy Jork umiescil na piedestale bohaterow amerykanskiej
rewolucji. Jednakze o ich wyborze rzadko kiedy decydowal przypadek. Pomnik markiza de Lafayette byl darem rzadu francuskiego w podziekowaniu za humanitarna
pomoc udzielona paryzanom podczas wojny wywolanej przez Prusy. Wspaniale dzielo
sztuki wykonane przez Fryderyka Augusta Bertholdiego4) ukazywalo mlodego
markiza na dziobie statku, niecierpliwie wypatrujacego wybrzeza. Trudno o bardziej
stosowny dar. Bohater obojga narodow de Lafayette zaczal swoja historyczna i
ostatnia z rzedu wizyte w Ameryce od odwiedzenia Nowego Jorku, gdzie byl noszony
na rekach. Przybyl tu w 1824 roku i zabawil kilka tygodni. Wybral sie nawet
w podroz statkiem po Hudsonie, dokonujac inspekcji kanalu Erie, ktory mial wkrotce
polaczyc miasto z Wielkimi Jeziorami. Benjamin Morse, pozniejszy wynalazca telegrafu
i zarazem utalentowany malarz, wykonal wtedy portret markiza do tej pory zdobiacy
City Hall. Sam pomnik, odsloniety w 1874 roku, w piecdziesiata rocznice wizyty,
wznosi sie na Union Square.
Owalny granitowy cokol, na ktorym stoi Giuseppe Garibaldi, zostal umieszczony
na placu Waszyngtona. Wielki patriota i bojownik o zjednoczenie Wloch przebywal
w Nowym Jorku w latach 1851-53, popularyzujac na wygnaniu sprawe, ktorej poswiecil
cale zycie. Dowodzac ochotnicza armia walnie sie przyczynil do ostatecznego
zwyciestwa prowadzacego w 1862 roku do zjednoczenia Wloch i wyniesienia na tron
Wiktora Emanuela. Tworca pomnika Giovanni Turini nie tylko znal osobiscie generala,
ale i sluzyl pod jego komenda jako mlody zolnierz. Przedstawil ukochanego wodza
w pozie symbolizujacej gotowosc do walki - Garibaldi wyciaga szable z pochwy.
Ukonczona w 1888 roku rzezba zostala pozniej kupiona przez Wlochow mieszkajacych
w Nowym Jorku.
Joanna D'Arc na koniu, ubrana w zbroje i trzymajaca w rece uniesiony
w gore miecz, jest bodajze jedynym na swiecie pomnikiem ukazujacym Dziewice
Orleanska w taki wlasnie sposob. Rzezba dluta Anny Vaughn Huntington, wystawiona
w 1910 roku na Paryskim Salonie, w pierwszej chwili wzbudzila powszechne zgorszenie.
Dopiero po dluzszym namysle komisja uznala, ze dzielo obrazuje historyczna rzeczywistosc
i nagrodzila je. Rzezba mieszkajacej w Bostonie artystki bardzo sie spodobala
w Nowym Jorku. Wladze miejskie zamowily powiekszona kopie, ktora stanela przy
Riverside Drive i 93 Ulicy w 500-lecie urodzin bohaterki. Francuzi, ktorzy ofiarowali
miastu Statue Wolnosci, docenili ow gest.
W tym samym czasie co Garibaldi, przybyl do Nowego Jorku bohater Wiosny Ludow
Lojas Kossuth. Prawnik z wyksztalcenia, krasomowca, zurnalista obdarzony cietym
piorem, zdobyl sobie sympatie nowojorczykow zapisujac sie na dlugo w ich pamieci.
Pod koniec XIX wieku uwiecznil go w brazie rodak Janos Horway. W 1927 roku posag
zostal przekazany w darze Stanom Zjednoczonym. Towarzyszyla mu w podrozy delegacja
zlozona z 520 Wegrow. Ceremonia odsloniecia monumentu przeksztalcila sie w polityczna
manifestacje przeciwko dyktatorskim rzadom Horthy'ego. Usadowiony w siodle Kossuth znajduje sie przy Riverside Drive i 113 Ulicy.
Spacer wsrod tworcow
Promenada przecinajaca Central Park z poludnia na polnoc juz w zamierzeniu
Olmsteda i Vauxa miala stanowic aleje honorowa poswiecona wielkim tworcom. Banalna
nazwa Mall przybrala popularne miano Literary Walk, moze dlatego, iz stanely
tu najpierw posagi ludzi piora. Chwalebna tradycje zapoczatkowalo neoklasyczne
popiersie Friedricha Schillera ufundowane przez Amerykanow niemieckiego
pochodzenia w setna rocznice urodzin dramaturga. Odsloniecie pomnika w listopadzie
1859 roku bylo kulminacyjnym punktem trzydniowego festiwalu zorganizowanego
przez miasto. Jubileusz zostal przez nowojorczykow przyjety z entuzjazmem. Romantyczne
sztuki Schillera - Wilhelm Tell, Maria Stuart i Don Carlos - cieszyly sie tutaj ogromnym powodzeniem.
Pomnik Williama Szekspira stanal w 1870 roku. Z inicjatywy Edwina Bootha,
slynnego odtworcy rol szekspirowskich, rzezbe zamowili aktorzy. Do zbiorki przylaczyli
sie inni obywatele. Publicznie ogloszony konkurs wygral J. Q. A. Ward, ktory
odzial wielkiego barda w stroj z epoki elzbietanskiej, nadajac figurze ekspresyjna
poze. Twarz wyrazala uderzajace podobienstwo do nagrobnego popiersia Szekspira
na cmentarzu w Stratford-upon-Avon.
Jak zwykle, nowojorscy Szkoci nie mogli sie okazac gorsi od Anglikow. Totez
w rok pozniej pojawil sie pomnik Waltera Scotta; odlana z brazu replika
marmurowego posagu stojacego w Edynburgu. Tworca oryginalu byl sir John Steell.
Posag przedstawia autora historycznych powiesci tak, jak go widzieli rodacy
- nie tylko jako wielkiego pisarza, ale i budziciela uczuc narodowych. Za to Robert Burns juz z dala wyglada na poete, o czym swiadczy natchniony
wyglad i romantyczna poza. Posag zostal zamowiony u Steella i kosztowal ziomkow
zza oceanu przeszlo dwa tysiace gwinei. W szlachetnej konkurencji wzieli tez
udzial Irlandczycy. Stowarzyszenie Synowie sw. Patryka nie pozalowalo grosza
na popiersie narodowego poety. Pomnik Thomasa Moore'a, autora Irish
Melodies, jest dzielem Dennisa Sheahana. Odsloniecie odbylo sie w dniu patrona
stowarzyszenia w 1880 roku. W cztery lata pozniej New York Chorale Society wzbogacilo
tradycje, finansujac budowe klasycznego pomnika poswieconego Ludwigowi van
Beethovenowi dluta Henry Bearera. Monument zdobi figura kobieca, ktora wyobraza
istote muzyki. Spacer wsrod tworcow konczy replika posagu autora pomnika Kopernika
i ksiecia Jozefa Poniatowskiego na koniu. Wyidealizowana postac mlodego Thorvaldsena - wedlug projektu wykonanego 1839 roku przez samego rzezbiarza - jest darem
Dunczykow.
Central Park nie ma monopolu na tworcow. Jeden z najbardziej interesujacych
monumentow znajduje sie na rogu Broadwayu i 93 Ulicy. Slynny kompozytor Giuseppe
Verdi zostal umieszczony w otoczeniu bohaterow swoich oper: Aidy, Otella, Falstaffa i Leonory. Marmurowe figury z kamienia sprowadzonego
z Carrary wyrzezbil Pasquale Giviletti. Pomnik powstal w 1906 roku na zamowienie
rodakow kompozytora z Ameryki. Z kolei w 1932 roku, dzieki usilnym zabiegom
czlonkow Goethe Society, popiersie wielkiego romantyka zostalo przeniesione
z Metropolitan Museum do parku Bryanta. Otwarta przestrzen wydawala sie odpowiednim
miejscem dla tworcy Fausta; przypomnijmy ostatnie slowa Johanna Wolfganga
Goethego wypowiedziane na lozu smierci: "Wiecej swiatla! ". Odsloniecia
pomnika wykonanego przez Karla Fishera dokonano w setna rocznice zgonu Goethego.
Najwieksze wyroznienie spotkalo jednak autora Boskiej komedii. Dantego uhonorowano nie tylko monumentem, ale jego imieniem nazwano tez zadrzewiony
skwerek polozony przy Broadwayu naprzeciwko Lincoln Center. Brazowa figura jest
dzielem Ximenesa i zostala odslonieta w 600-lecie smierci poety.
Metamorfoza Szostej Alei
Fiorello La Guardia byl pierwszym burmistrzem w historii miasta, ktory sprawowal
wladze przez trzy kadencje (1933-45). Charyzmatyczny republikanin o liberalnych
pogladach, ktore przysparzaly mu wielu wrogow, odznaczal sie sprawnoscia dzialania,
pasja reformatorska i niekonwencjonalnymi pomyslami. Chcial nadac Szostej Alei
prestizowy wyglad, ktory by jednoczesnie podkreslal zwiazki metropolii ze Srodkowa
i Poludniowa Ameryka. Mialy tu stanac konsulaty wszystkich krajow Ameryki Lacinskiej.
Zbyt imperialna wizja, nawet jak na upodobania nowojorczykow, nie miala szans
na realizacje. Tym niemniej, sama zmiana nazwy Szostej Alei na Avenue of the
Americas zmobilizowala do akcji Latynosow. Dodatkowa okazja stalo sie 200-lecie
proklamowania Deklaracji Niepodleglosci. Republika Dominikanska ofiarowala wowczas
posag narodowego bohatera Juana Pabla Duartego wykonany przez Nicola
Arrighiniego. Pomnik stanal na rogu Canal Street i Avenue of the Americas. Jeden
z najwiekszych bojownikow o wyzwolenie obu Ameryk spod hiszpanskiego panowania Simon Bolivar ma pomnik na koncu alei, przy wejsciu do Central Park5).
Nowojorscy Latynosi powierzyli wykonanie figury znanej amerykanskiej rzezbiarce
Sally Farnham. I wreszcie u zbiegu 42 Ulicy i Szostej Alei stanal posag Jose
de Andrada e Silvy przedstawiajacy brazylijskiego meza stanu i gorliwego
rzecznika niepodleglosci. Dzielo Jose Correla Lima jest darem rzadu Brazylii.
Polski akcent
Wypada raz jeszcze przypomniec, iz imponujacy posag Wladyslawa Jagielly cwalujacego
na dziarskim rumaku znajduje sie w Central Park w poblizu zameczku Belvedere
i jeziorka o tej samej nazwie. Pomnik ma nader ciekawa historie. Zaprojektowany
przez Stanislawa Ostrowskiego, zdobil polski pawilon na Wystawie Swiatowej,
ktora otwarto w Nowym Jorku w kwietniu 1939 roku. W pamietnym dniu 1 wrzesnia
polskie obiekty przybraly antywojenny charakter, stanowiac wzor dla pawilonow
Wielkiej Brytanii, Francji i innych krajow. Po przylaczeniu sie Stanow Zjednoczonych
do wojny Polonia umiejetnie zadbala o losy pomnika, uzyskujac pozwolenie na
postawienie monumentu w Central Park, gdzie pelnil role waznego symbolu. Bylo
to wielkie wyroznienie, nikt bowiem nie wie, co sie stalo z reszta - na ogol
bardzo udanych - rzezb eksponowanych na trwajacej dwa lata wystawie.
Niezwykle postacie
Konfucjusz wywarl niezatarty wplyw na kulture Panstwa Srodka. Wielki medrzec
i filozof urodzil sie w 551 roku pne i przezyl 71 lat. Byl humanista i agnostykiem,
choc wierzyl w duchy przodkow, skladajac uklon w strone pradawnej tradycji.
Uwazal siebie za dziecko politycznego chaosu owej ery, ktorego zadaniem bylo
stworzenie ladu. Nowy porzadek stanowil - w istocie rzeczy - kontynuacje tego,
co bylo najlepsze w Chinach. 200-lecie Stanow Zjednoczonych zostalo wykorzystane
przez chinskich imigrantow do ufundowania posagu Konfucjusza. Odlana
z brazu postac ubrana w ceremonialny stroj mandarynow zostala umieszczona na
marmurowym postumencie. Statua stoi na rogu Bowery i Division Street, a wykonal
ja mieszkajacy na Tajwanie Liu Shih.
Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli biernego oporu, religijny przywodca Mahatma Gandhi ma swoj pomnik odsloniety w 1986 roku na Union Square.
Zakazany monument
I kto by pomyslal, iz Bogu ducha winna Katarzyna, zona Karola II Stuarta wywola
w Nowym Jorku rasowy skandal w trzysta lat po swej smierci. Catharina da Braganza,
ksiezniczka krwi krolewskiej z portugalskiego rodu, byla urodziwa i pelna wdzieku
mlodka, ktora z powaga i dostojenstwem pelnila swoje obowiazki na angielskim
dworze, nie wtracajac sie do polityki. To jej wlasnie Queen's County, a pozniej
dzielnica Queens juz bez apostrofu, zawdziecza swoja nazwe. Nic wiec dziwnego,
ze wladze miejskie bez wahania zatwierdzily projekt pomnika. Koszt budowy liczacego
30 stop monumentu Katarzyny wyniosl dwa miliony dolarow, z czego polowe zaplacil
rzad portugalski. Spolecznosc etniczna zebrala siedemset tysiecy, zas reszte
dolozyli amerykanscy filantropi, ktorym lezy na sercu upiekszenie miasta.
Znajac atmosfere panujaca w Nowym Jorku, Towarzystwo Przyjaciol Katarzyny przezornie
powierzylo wykonanie posagu zagorzalej feministce, a przy tym wcale niezlej
rzezbiarce. Dzika awantura wybuchla dopiero wowczas, gdy zaczeto ustawiac figure
na cokole. Murzynska aktywistka Betty Dopson utworzyla wtedy radykalna grupe,
ktora sprzeciwila sie wzniesieniu pomnika. Nazwano Katarzyne slave mistress i gloszono, ze jej rece sa splamione krwia Murzynow. Nie ma to nic wspolnego
z prawda historyczna, gdyz ani Anglia, ani Portugalia nie uprawialy handlu niewolnikami
w czasach Stuartow. Zamiast przeciwstawiac sie temu przejawowi rozbuchanej politycznej
poprawnosci, a takze rasowemu szantazowi, tchorzliwe wladze miejskie natychmiast
wycofaly pozwolenie. Bogato zdobiona figura o wrecz bizantyjskim charakterze
powedrowala do lamusa.
Ta przygnebiajaca historia nie powinna sie zdarzyc w miescie o wielonarodowym
obliczu, ktore tak chetnie stawia obcokrajowcow na piedestale.
Przedstawiony tu obraz nie jest oczywiscie pelny. Proponuje odkrywanie w Nowym
Jorku na wlasna reke posagow uwieczniajacych cudzoziemcow.
Zdjecia - Edward Bochnak
Przypisy:
1) Na czesc Delfina - taki tytul przyslugiwal nastepcy tronu.
2) Nazwa nadana przez Verrazano przyszlym posiadlosciom.
3) Jak twierdza wiarogodne zrodla, florentynczyk postawil zaledwie stope na
Staten Island, nie wplywajac do Zatoki Nowojorskiej.
4) Stworzyl on rowniez Statue Wolnosci.
5) Stoi tu wiecej pomnikow latynoskich bohaterow.
komentarze,
opinie, sugestie - kliknij
tu aby wyslac e-mail |
