Przegląd Polski 20 lipca 2007
- Poetycki spór z granicami - Edward Zyman
- Przezwyciężanie stereotypów - Czesław Karkowski
- Żabką przez Atlantyk - Marek Kusiba
Przezwyciężanie stereotypów
Według autorów znakomitej i niezmiernie pożytecznej publikacji Rethinking Poles and Jews: Troubled Past, Brighter Future trzy są najważniejsze powody wzajemnych uprzedzeń polsko-żydowskich. Pierwszy to prawie 50 lat komunizmu; następny - druga wojna światowa; trzeci - swoista rywalizacja między Polakami a Żydami o pierwszeństwo w cierpieniu i ofiarach okresu okupacji hitlerowskiej.
Książka ta - praca zbiorowa pod redakcją profesora Brooklyn College Roberta Cherry'ego i dr Annamarii Orla-Bukowskiej z Zakładu Antropologii Społecznej Instytutu Socjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego - zawiera artykuły uczonych polskich i amerykańskich, a także działaczy społecznych i dziennikarzy na temat antypolonizmu w środowisku żydowskim i antysemityzmu Polaków.
Wzajemne uprzedzenia są zjawiskiem doskonale znanym, co nie znaczy zrozumianym. A w tej konkretnej kwestii owych szczególnie bolesnych, irytujących przypadków negatywnych stereotypów mamy do czynienia z nagromadzonym stosem uprzedzeń, spod których nie widać już rzeczywistości. Strona polska i żydowska - okopane na swych pozycjach - oskarżają się tylko nawzajem o rozmaite bezeceństwa i powtarzają utrwalone przesądy. Antypolonizm i antysemityzm stały się narzędziami walki ideologicznej, zastąpiły wszelką rozsądną wymianę poglądów.
A dialog wymaga przede wszystkim spokojnego wysłuchania racji drugiej strony. Tymczasem zbyt często jeszcze rozmowa między Polakami i Żydami degeneruje się w wymianę oskarżeń i zarzutów. Omawiana książka stanowi znakomitą próbę dotarcia do źródeł uprzedzeń. Pozwala dostrzec racje dla współczesnych polskich i żydowskich fobii; zobaczyć, iż u ich korzeni nie tkwi zła wola, złośliwość i agresywna zjadliwość, ale głębokie historyczne powody. Obie strony reagują nerwowo, ponieważ dopatrują się napastliwej nienawiści u ewentualnego interlokutora; spokojniejszą reakcję budzi wzajemna wola znalezienia wspólnej prawdy. A jeśli już nie prawdy, to w tej początkowej fazie dialogu przynajmniej wyszczególnienia punktów niezgody.
Pierwsza (niekoniecznie najważniejsza) przyczyna to polityka PRL-u z jej zakazem obiektywnych, bezstronnych badań zjawiska. Do celów propagandowych stworzono wyidealizowany wizerunek bohaterskich Polaków w czasie hitlerowskiej okupacji. Strona żydowska miała więc do dyspozycji jedynie osobiste, szalenie emocjonalne, wyrywkowe opisy indywidualnych doświadczeń tych, którzy przeżyli. Z braku gruntownych, zrównoważonych badań historyków te często gniewne, subiektywne wspomnienia zaczęły służyć za całą obiektywną prawdę o stosunkach polsko-żydowskich w czasie wojny i zaraz po jej zakończeniu. Nim historycy, zwłaszcza polscy, uwolnieni od ideologii zabrali się za opracowywanie tematu, pewien stereotyp już się ukształtował - z jednej strony Polaka chorobliwego antysemity, z drugiej - Polaka szlachetnego cierpiętnika w latach okupacji.
Doświadczenia lat drugiej wojny światowej stały się drugim powodem wielkiej animozji, skoro obie strony zupełnie inaczej postrzegały i oceniały wydarzenia lat 1939-45. Dla Polaków był to czas heroicznej walki i woli przetrwania w osamotnieniu, wobec obojętności świata i dystansowania się społeczności żydowskiej od tego konfliktu. Wielu jej przedstawicieli uważało ją za "polską wojnę", która ich bynajmniej nie dotyczy. W skrajnych przypadkach, które znalazły kulminacyjny punkt, na przykład w Jedwabnem (czy w innych podobnych sytuacjach, choć może nie w tej skali), społeczność żydowską postrzegano jako element zdradziecki.
Z kolei polscy Żydzi widzieli ten okres inaczej, niekiedy diametralnie odmiennie: jako czas zagłady przygotowanej wprawdzie przez hitlerowskie Niemcy, ale przy nazbyt ochoczym współuczestnictwie Polaków, którzy odwrócili się wtedy od swych bliźnich; jest wiele świadectw wskazujących, iż Polacy z własnej woli identyfikowali ludzi żydowskiego pochodzenia do wywózki, rabowali ich, znęcali się nad nimi, mordowali (patrz na ten temat zwłaszcza interesujący tekst Havi Ben-Sassona - Polish-Jewish Relations During the Holocaust: A Changing Jewish Viewpoint).
Trzecim, równie istotnym powodem pogarszających się stosunków polsko-żydowskich był swoisty rodzaj rywalizacji w cierpieniu. Strona żydowska podkreślała grozę hitlerowskiego "ostatecznego rozwiązania", które miało prowadzić do całkowitej eksterminacji narodu żydowskiego. Żydzi byli ofiarami, cierpieli, umierali w strasznych warunkach, podczas gdy inne narody biernie przyglądały się zagładzie. Holokaust był historycznym ewenementem, którego istotą stała się próba wymordowania całego narodu.
Polacy z kolei wskazują, iż w czasie hitlerowskiej okupacji oni byli przeznaczeni na rzeź w następnej kolejności, a brutalność niemiecka wobec nich równała się niemal bestialstwu wobec Żydów. W ciągu sześciu lat zginęło tyle samo Polaków, więc holokaust nie był czymś, czego stróżami pamięci mają być wyłącznie Żydzi jako sumienie świata; świata, który o nich w czasach zagłady zapomniał. Polacy twierdzą, iż cierpieli w równym stopniu, o czym się zapomina. A już zniekształcenie, w wyniku którego traktuje się ich nie jako ofiary, ale jako współsprawców zbrodni, uważają za szczególnie oburzające i krzywdzące.
Prawie dwudziestu autorów tego świetnego opracowania analizuje i komentuje poszczególne aspekty problemu - od strony polskiej i żydowskiej. Wypowiedzi są szczere, co najważniejsze, rzetelnie udokumentowane, a wypowiedzi - pozbawione gniewu i uprzedzeń.
Choć z książki tej wynika wyraźnie, iż i jedni, i drudzy winni są zafałszowaniom przeszłości, to jednak rzecz nie w licytacji: "kto bardziej". W artykułach widać wolę dotarcia do prawdy, która musi się znajdować gdzieś między stanowiskiem i punktem widzenia obu stron.
Nic dziwnego, że podtytuł tej książki zapowiada "jaśniejszą przyszłość". Dialog polsko-żydowski obejmuje coraz szersze kręgi i toczy się coraz energiczniej. Wraz ze słowami idą czyny: stosunki polsko-żydowskie, jak i polsko-izraelskie są coraz lepsze, nie tak dawna jeszcze wrogość albo zimny dystans zanikają na rzecz chęci pojednania.
----------------------------------
Rethinking Poles and Jews. Troubled Past, Brighter Future. Edited by Robert Cherry and Annamaria Orla-Bukowska. Rowman & Littlefield Publishers, Inc. 2007, s. 230.
