Przegląd Polski
14 grudnia 2007

Geomancja w kolorach

EWA BOBROWSKA-JAKUBOWSKA

Na wystawie otwartej niedawno w Muzeum Uniwersyteckim w Toruniu zaprezentowano malarstwo i rysunki Witolda Januszewskiego, polskiego artysty, który żył i tworzył w powojennej Francji.

Wcześniej, we wrześniu i październiku br., ekspozycja ta gościła w Muzeum Wychodźstwa Polskiego im. Ignacego Jana Paderewskiego w warszawskich Łazienkach. Dla miłośników sztuki w Polsce była to pierwsza okazja do poznania twórczości Januszewskiego, nigdy dotąd niepokazywanej w ojczyźnie.

Witold Januszewski urodził się w 1915 roku w Grodnie. Widoki zapamiętane z dzieciństwa spędzonego nad Niemnem powrócą w komponowanych na emigracji rysunkach. Niektórzy twierdzą również, że kolory nadniemeńskich pejzaży odnajdują się w kolorycie abstrakcyjnych płócien artysty.

Studia artystyczne odbył Januszewski w Warszawie tuż przed II wojną światową. Uczestnik kampanii wrześniowej, po jej zakończeniu przedzierał się do Francji, gdzie dotarł w styczniu 1940 r. Po nieudanej próbie przedostania się do Anglii trafił do znajdujących się w południowo-zachodniej Francji obozów dla żołnierzy polskich. Przebywał m.in. w Livron koło Caylus, a także w Argelés-sur-Mer i Montestruc.

W OBOZIE W LIVRON zaprzyjaźnił się ze znanym poetą Józefem Łobodowskim. Tam też rozpoczął działalność ilustratorską, zamieszczając drzeworyty na łamach wydawanego w warunkach obozowych od grudnia 1940 r. do maja 1941 r. powielanego pisma literacko-politycznego Wrócimy. Obok kierującego nim Łobodowskiego, na kartach Wrócimy spotkały się wybitne postacie emigracji polskiej we Francji oraz ich przyjaciele, a wśród nich znana później katolicka publicystka Maria Winowska, Henryk Palmbach, Władysław Pelc, Kazimierz Wierzyński czy Rosa Bailly. W tym samym okresie Januszewski wykonał ilustracje do wydanego w 1942 roku w Nicei przez Samuela Tyszkiewicza zbioru poezji Zbuntowana wolność Juliana Szynalika-Dobrowolskiego, osiadłego po wojnie w Stanach Zjednoczonych iberysty. Projektował również karty pocztowe.

Januszewski, który działał we Francji w ruchu oporu, po zajęciu przez Niemców strefy wolnej przekroczył nielegalnie granicę francusko-hiszpańską, przedzierając się wraz z poślubioną w Tuluzie żoną przez Pireneje. Ich zamiarem, jak wielu innych Polaków w tym czasie, było dotarcie przez Hiszpanię do Anglii. Nie wiadomo dokładnie, co zatrzymało ich w Barcelonie. Wiadomo natomiast, że oboje zaangażowali się w program pomocy polskim dzieciom znajdującym się pod opieką Polskiego Czerwonego Krzyża.

W BARCELONIE ARTYSTA ZNALAZŁ wreszcie korzystne warunki do rozwoju twórczości. Urządził tam dwie ważne indywidualne wystawy, jedną w 1945, drugą w 1947 r. Uprawiał wówczas malarstwo figuratywne, inspirowane wydarzeniami wojennymi, nostalgią za krajem rodzinnym i polskim folklorem. Obie wystawy cieszyły się powodzeniem zarówno wśród krytyków, jak i amatorów, a sprzedane wówczas prace powędrowały do Francji, Ameryki Południowej i Stanów Zjednoczonych.

Pomimo sukcesów, jakie zaczął odnosić w Hiszpanii, w 1947 r. Witold Januszewski przeniósł się do Paryża. Zamieszkał początkowo na Montmartrze i kontynuował ożywioną działalność twórczą w różnych dziedzinach. Malował, brał udział w wystawach, projektował dekoracje teatralne, powrócił do ilustracji. Był to również okres jego żywego zaangażowania w życie polskiej społeczności w Paryżu, pracy dla prasy emigracyjnej wydawanej w stolicy Francji, m.in. Słowa Polskiego i jego dodatku dla dzieci zatytułowanego Słówko, przynależności do Związku Artystów Polskich we Francji. Januszewski wystawiał wówczas w urządzanych przez ZAP wystawach, m.in. w Seminarium Polskim przy rue des Irlandais w Paryżu wraz z Konstantym Brandlem, Franciszkiem Blackiem czy Henrykiem Berlewim. Na wystawie sztuki religijnej artystów polskich we Francji, urządzonej w 1952 r., zdobył nagrodę Zarządu Polskiego Skarbu Narodowego we Francji w dziale malarstwa. W 1954 roku w Paryżu ukazała się Uczta zadżumionych, książka osiadłego w Madrycie Józefa Łobodowskiego, z ilustracjami Januszewskiego.

MIAŁ CORAZ WIĘCEJ ZAMÓWIEŃ na ilustracje. Artysta pracował także dla prasy i wydawnictw francuskich, publikowanych przez Bayard Presse i Bonne Presse. Pojawiły się projekty druków użytkowych, m.in. kart pocztowych i kalendarzy wykonywanych również dla polskich wydawnictw emigracyjnych w Wielkiej Brytanii, z którymi Januszewski utrzymywał żywe kontakty. Korespondował też z Polakami, którzy osiedlili się w Stanach Zjednoczonych, a treść listów zdaje się sugerować niezrealizowany nigdy zamiar emigracji za ocean.

Przedłużający się okres zimnej wojny, rozwianie się wszelkich nadziei na zmianę reżimu politycznego w Polsce i możliwość powrotu spowodowały, że Januszewski najpierw wystąpił o azyl polityczny we Francji, zaś w 1959 r. o naturalizację. Tym samym stał się faktycznie twórcą emigracyjnym. Podejmując dramatyczne decyzje związane z koniecznością uregulowania swego statusu prawnego, musiał też dokonać innego wyboru. Trudne warunki życiowe zmusiły go do podjęcia w 1957 r. pracy jako robotnik. Tym samym na pracę artystyczną pozostawały mu tylko weekendy i wakacje. Jedynie ogromna pasja twórcza pozwalała mu zapomnieć o zmęczeniu, troskach i szarości dnia codziennego i motywowała do dalszych poszukiwań plastycznych. Robotnikiem był długo, bo aż do 1973 r. Okres ten wzbogacił go o nowe, nieznane dotąd doświadczenia. Rok później artysta urządził najważniejszą w swojej karierze retrospektywę w słynnej w polskich kręgach emigracyjnych Galerii Lambert na Wyspie Świętego Ludwika.

SPUŚCIZNA ARTYSTYCZNA JANUSZEWSKIEGO jest bogata, zwłaszcza w dziedzinie rysunku. Wielu jednak prac, o których istnieniu wiemy dzięki zachowanym czarno-białym fotografiom, nie udało się dotąd zlokalizować. Dotyczy to zwłaszcza rysunków i obrazów o charakterze figuratywnym z okresu hiszpańskiego. Świadczą one o mistrzostwie kreski i fascynacji polskim folklorem i twórczością starszych kolegów, którzy się nim inspirowali, w szczególności Zofii Stryjeńskiej i Władysława Skoczylasa. To o nich z pewnością myślał artysta tworząc cykl poświęcony polskim tańcom.

We wczesnym okresie paryskim Januszewski nadal uprawiał malarstwo figuratywne, w którym jednak pojawiły się tendencje do uproszczeń i syntezy, zapowiadające już okres abstrakcji. Próbował różnych technik - obok malarstwa uprawiał rysunek ołówkiem, czarnym tuszem i tuszami barwnymi, a także rzeźbę i rzemiosło artystyczne, w których posługiwał się drewnem, papierem, kamieniem i metalem.

Po chwilowym powrocie do figuracji, w czasie wakacji 1955 r., artysta zdecydowanie zmienił charakter twórczości. Odtąd jego abstrakcje liryczne charakteryzować będzie gra barwnych nieregularnych plam, zachwycających harmonią i równowagą kolorów. Linia, kreślona najczęściej trzonkiem pędzla w świeżej farbie, odgrywa w nich rolę niemal równie ważną jak układ kolorystyczny. Daje to widzowi możliwość równoległej, dodatkowej lektury. Jej sens i kierunek czasem wyznaczają rzadko zachowane tytuły, świadczące o rozległych zainteresowaniach artysty, sięgającego do mitologii, filozofii, starożytnych i wschodnich mądrości.

Witold Januszewski zmarł w 1981 r. W okresie powojennym nie udało mu się odwiedzić Polski. W 2004 r., w ramach Polskiego Sezonu Kulturalnego we Francji, paryskie stowarzyszenie Lez'arts interventions oraz rodzina i przyjaciele artysty urządzili serię wystaw jego malarstwa. Sukces tego przedsięwzięcia skłonił ich do podjęcia innego wielkiego wysiłku - pokazania malarstwa Januszewskiego w Polsce. Przywrócenie polskiej kulturze twórczości artystów, których historia zmusiła do emigracji, jest moralnym obowiązkiem nas wszystkich. Szkoda, że nie wszyscy rozumieją to w ten sposób. Należy więc tym bardziej się cieszyć, że dzieła Januszewskiego spotkały się z tak ciepłym przyjęciem w Toruniu.

Wystawa "Geomancja w kolorach. Witold Januszewski (1915-1981): malarstwo, rysunek". Muzeum Uniwersyteckie w Toruniu, 23 listopada 2007 - 22 stycznia 2008 r.

Więcej informacji o Witoldzie Januszewskim można znaleźć na stronie internetowej www.witold-januszewski.com
Osoby będące w posiadaniu dzieł Witolda Januszewskiego bądź informacji na jego temat, proszone są o skontaktowanie się z autorką: e.bobrowska@maag.org

komentarze, opinie, sugestie - kliknij tutaj aby wysłać e-mail