Przegląd Polski
22 sierpnia 2008
- Kto ratuje jedno życie... - Julita Karkowska
- "Bratnia pomoc" w 1968 roku - Kazimierz Wierzbicki
- Żabką przez Atlantyk - Marek Kusiba
Kto ratuje jedno życie...
Irena Gut ocaliła życie nie tylko dwanaściorgu Żydom, ale i urodzonemu w ukryciu chłopcu
... ten ratuje cały świat. To motto z Talmudu jest wygrawerowane na medalu Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, przyznawanym przez Izrael ludziom, którzy ratowali Żydów w czasie II wojny światowej. Irena Gut ocaliła 12 światów.
Irena Sendler, Irena Gut. Tej pierwszej życie zawdzięcza ponad 2 tys. żydowskich dzieci. Tej drugiej "zaledwie" kilkanaście osób. Obie nie afiszowały się specjalnie ze swoimi zasługami, ale w końcu świat zainteresował się nimi. Tak jak o Irenie Sendlerowej powstała sztuka i książki, tak i historia mieszkającej po wojnie w Stanach Zjednoczonych Ireny Gut Opdyke, która zmarła w 2003 r., doczekała się opisu. We współpracy z Jennifer Armstrong Irena napisała wydaną w 2001 r. książkę In My Hands. Wprawdzie wcześniej była zaangażowana w działalność mającą na celu szerzenie wiedzy na temat holokaustu, ale dopiero dzięki tej książce świat mógł poznać jej losy.
URODZONA W 1913 R. W KOZIENICACH, W KATOLICKIEJ RODZINIE, chciała zostać pielęgniarką. Kształcenie w tym kierunku przerwał wybuch wojny i podwójna okupacja - niemiecka i sowiecka. Irena Gut szybko zaangażowała się w działalność ruchu oporu, ale została zatrzymana przez rosyjskie wojsko. Była bita, gwałcona, zmuszono ją do pracy w jednostce medycznej. Udało jej się uciec, ale niedługo cieszyła się względną wolnością. Została zatrzymana przez Niemców, którzy skierowali ją do pracy w fabryce amunicji. Tam wypatrzył Irenę oficer SS Eduard Rugemer, który sprawił, że przeniesiono ją do lżejszej pracy w fabrycznej stołówce. Obok było getto. Przez dziurę w okalającym je płocie udawało się przerzucać na drugą stronę jedzenie.
Po pewnym czasie Rugemer został skierowany najpierw do Lwowa, a potem do Tarnopola. Zabrał Irenę jako swoją pomoc domową. Nadzorowała pralnię, w której pracowali Żydzi. Kiedy dowiedziała się, że zostaną wywiezieni do obozu koncentracyjnego, ukryła w willi swego pracodawcy dwanaścioro z nich, dostarczała im żywność i ubrania. Rugemer w końcu odkrył ich obecność, ale nie zadenuncjował; być może dlatego, że sam obawiał się konsekwencji. Postawił jednak warunek: Irena zostanie jego kochanką. Dwanaście dorosłych osób i narodzony w ukryciu chłopiec dzięki jej poświęceniu i odwadze przetrwało do końca wojny.
Irena Gut w obozie dla uchodźców poznała pracownika Organizacji Narodów Zjednoczonych Williana Opdyke'a. Wyszła za niego za mąż. Zamieszkali w Kalifornii, gdzie Irena przez wiele lat pracowała jako dekoratorka wnętrz.
NA PODSTAWIE HISTORII OPISANEJ W KSIĄŻCE IN MY HANDS powstał scenariusz filmowy, do realizacji którego nie doszło. Okupacyjne losy Ireny Gut Opdyke zainteresowały jednak amerykańską aktorkę teatralną żydowskiego pochodzenia Tovah Feldshuh i Dana Gordona (autora m.in. Wyatt Earp i The Hurricane), który na podstawie rozmów z Ireną napisał sztukę. Reżyserii Irena's Vow podjął się Michael Parva. W ubiegłym roku rozpoczęto próby czytane, przy pełnej sali. Do wystawienia dramatu droga była jednak daleka - należało przede wszystkim zdobyć fundusze. I tu wkroczył ze swym wsparciem nowojorski Instytut Kultury Polskiej. Prace nabrały rozpędu. Tovah Feldshuh tak zafascynowała postać Ireny, że nawet pojechała jej śladami do Polski i na Ukrainę. Między innymi odwiedziła Kozienice.
Irena's Vow będzie wystawiana w Baruch College Performing Arts Center. Na przedpremierową konferencję prasową zespół teatralny i wszyscy ludzie związani z tym przedsięwzięciem zostali zaproszeni do Konsulatu Generalnego RP w Nowym Jorku. Główną bohaterką tego spotkania była Tovah Feldshuh, aktorka czterokrotnie nominowana do nagród Tony (m.in. za kreację w monodramie Golda's Balcony), dla której wcielenie się w postać Ireny Gut stało się wielkim wyzwaniem i niezwykłym doświadczeniem. Obszernie, z wielkim zrozumieniem historii i współczesności stosunków polsko-żydowskich opowiadała o swojej 8-dniowej wizycie w Polsce, o spotkaniach z ludźmi, którzy wykonują ogromną pracę, by przywrócić pamięć wielowiekowej wspólnoty Polaków i Żydów. Zastanawiała się głośno nad motywami postępowania tych, którzy ryzykując życie swoje i swoich bliskich, ukrywali skazanych przez hitlerowców na zagładę współobywateli. Pojawił się nawet wątek feministyczny - aktorka stwierdziła, że kobiety, ze swej natury bardziej nastawione na niesienie pomocy, w obliczu zagrożenia łatwiej niż mężczyźni decydują się na bohaterskie postawy. Pytana o antysemityzm w dzisiejszej Polsce, z pełnym przekonaniem odpowiedziała, że nie zetknęła się z jego przejawami, podkreślała ogromną życzliwość, z jaką się spotykała. Z wielkim entuzjazmem mówiła o krakowskim Festiwalu Kultury Żydowskiej.
W WIELU PRZYPADKACH O BOHATERSKICH, ODWAŻNYCH POSTAWACH POLAKÓW wobec holokaustu dowiadujemy się po wielu, wielu latach. Powodem jest kilka przyczyn, jedną z nich wyjaśnił Krzysztof Kasprzyk, konsul generalny RP w Nowym Jorku, podczas spotkania: do 1989 roku w PRL-u nie o wszystkim można było mówić. Debata mogła się rozpocząć dopiero w wolnej Polsce. I rozpoczęła się.
Wśród pytań padających z sali nie zabrakło tonów oskarżycielskich. I co ciekawe, były to głosy ludzi raczej młodych, opierających swe przekonania chyba na stereotypach, a nie na rzetelnej wiedzy. Ich przełamywanie wymaga spokojnej dyskusji i takich przedsięwzięć, jak wystawienie sztuki Irena's Vow, ukazujących grozę okupacji w Polsce i heroiczne postawy tych, dla których moralnym imperatywem było ratowanie ludzi zagrożonych śmiercią.
Sztuka Irena's Vow, wg scenariusza Dana Gordona, w reżyserii Michaela Parvy będzie wystawiana od 7 września do 2 listopada w Baruch College Performing Arts Center (East 25th Street między Lexington i 3rd Ave., Manhattan). Spektakle - od poniedziałku do soboty (w wyjątkiem wtorku oraz 29 i 30 września, 8 i 9 października) o godz. 8 wieczorem; dodatkowo popołudniowe przedstawienia o godz. 3:00 w soboty i niedziele. Cena biletów: 55 dol., dla studentów 25 dol. Szczegółowe informacje i rezerwacja: tel. (212) 352-3101; www.theatermania.com.
Inscenizacja jest światową premierą Invictus Theater Company, przygotowaną przez The Directors Company we współpracy z Instytutem Kultury Polskiej w Nowym Jorku i Power Production (NY).
