New York
45°
Partly Cloudy
7:04 am4:28 pm EST
6mph
37%
30.29
TueWedThu
57°F
57°F
54°F
Jesteśmy z Polonią od 1971 r.
Warto przeczytać
Społeczeństwo

Notatniki Leonarda da Vinci (1478-1519)

17.10.2022
Leonardo da Vinci – Kodeks Forster ZDJĘCIA: WIKIMEDIA

Można przypuszczać, że Leonardo da Vinci zaczął zapisywać swoje myśli na papierze około roku 1480, kiedy pracował jako inżynier wojskowy dla księcia Mediolanu. Żaden z poprzedników, współczesnych czy następców Leonarda nie używał papieru w taki sam sposób jak on, gdzie pojedynczy arkusz zawiera nieprzewidywalny wzór pomysłów i wynalazków.

Zeszyty Leonarda pełne są staranne wykonanych szkiców i diagramów opatrzonych notatkami, sporządzonymi XVI-wiecznym włoskim pismem lustrzanym, które czyta się w odwrotnej kolejności i od prawej do lewej. Pismo lustrzane wywołało wiele spekulacji wśród naukowców. Czy Leonardo starał się zapewnić, że tylko on może odszyfrować swoje notatki? A może po prostu używał go dlatego, że był leworęczny i łatwiej mu było pisać od prawej do lewej? Kształty jego liter są dość zwyczajne: używał pisma, którego używałby jego ojciec, notariusz prawny. Można rozszyfrować pismo lustrzane Leonarda, gdy tylko oko przyzwyczai się do tego stylu.

Leonardo pracował na luźnych kartkach papieru (kupionych w jednym z wielu sklepów papierniczych w Mediolanie), które nosił ze sobą, aby zapisywać swoje obserwacje. Jego dokumenty były na pewnym etapie składane w broszury, a później oprawiane, prawdopodobnie w czasie, gdy były w posiadaniu włoskiego rzeźbiarza Pompeo Leoniego (1533-1608).

 Za życia da Vinci zgromadził ponad 13 tysięcy kartek notatek i rysunków. Po jego śmierci stały się własnością jego przyjaciela, ucznia i głównego spadkobiercy Francesco Melziego, który starał się uchronić każdą kartkę papieru. Wszystko, co zostało po geniuszu, przewiózł do Mediolanu. Leonardo da Vinci zmarł w pałacu Close Luce we Francji.

 Oto niektóre ze zbiorów:

1. Codex Windsor (Kodeks Windsor) – prace z lat 1478-1518

Zbiór dokumentów należący do brytyjskiej rodziny królewskiej. Został scalony przez rzeźbiarza Pompeo Leoniego pod koniec XVI wieku. 606 arkuszy. Nie do końca wiadomo, w jaki sposób kolekcja trafiła w ręce królów angielskich. Najpewniej kupiona została przez Karola I lub Karola II w XVII wieku. Przedmiot zainteresowań: rysunki figuratywne, a szczególnie rysunki anatomiczne, rysunki botaniczne, szkice koni, w tym projekty pomników jeździeckich, dużo karykatur i mapy geograficzne. Kolekcja zawiera setki rysunków – jest największym i najciekawszym zbiorem rysunków Leonarda da Vinci na świecie.

2. Codex Arundel (Kodeks Arundel) – notatki z lat 1478-1518

Składa się z 283 kartek różnej wielkości. Zawiera przykłady wszystkich zainteresowań Leonarda w najbardziej płodnych latach jego życia. Przedmioty zainteresowań: matematyka, optyka, fizyka, architektura, geometria Euklidesa. W Kodeksie Arundel można odnaleźć m.in. rysunek aparatu umożliwiającego oddychanie pod wodą, refleksy światła z wykorzystaniem wklęsłych luster. Uważany jest za najważniejszy zbiór dokumentów, tuż po Kodeksie Atlantyckim.

Kodeks jest własnością British Library.

3. Codex Atlanticus (Kodeks Atlantycki) – notatki z lat 1478-1519

Zawiera 12 ksiąg, na które składa się 1119 kart papieru. Przedmioty zainteresowań: teoria walk i uzbrojenia, instrumenty muzyczne, matematyka, botanika, mechanika, hydraulika, astronomia. Sporo rozważań filozoficznych. Na stronach kodeksu można zobaczyć projekt spadochronu, maszyn wojennych i pomp hydraulicznych.

Kodeks został zebrany w całość przez rzeźbiarza Pompeo Leoniego. W 1796 r. kodeks wywędrował do Francji. Do Mediolanu powrócił w roku 1851. W latach 1968-1972 w Pracowni Restauracji Starożytnych Ksiąg i Rękopisów Opactwa Greckiego św. Marii w Grottaferracie mnisi bazyliańscy odnawiali i zabezpieczali arkusze kodeksu. W kwietniu 2006 Carmen Bambach, pracująca dla Metropolitalnego Muzeum Sztuki w Nowym Jorku, znalazła na kartach kodeksu pleśń. W październiku 2008 przedstawiciele Opificio delle Pietre Dure, mieszczącej się we Florencji instytucji odnawiającej zabytki, wydali oświadczenie, że to nie jest pleśń, ale sole rtęci, które mają chronić karty przed pleśnią.

Kodeks należy do zbiorów Biblioteki Ambrozjańskiej w Mediolanie.

4. Codex Leicester (Kodeks Leicester) – notatki z lat 1504-1510

Jest to tylko 36 kart – tak naprawdę 18 dużych arkuszy papieru, złożonych na połowę. Był własnością Tomasza Coke’a, który kupił kodeks w 1719 r. od Giuseppe Ghezziego. Parę lat później został on hrabią Leicester, stąd nazwa kodeksu. W 1980 r. został wystawiony na aukcji i trafił do bogatego przemysłowca i kolekcjonera sztuki Armanda Hammera. Na aukcji dóbr należących do Hammera, która odbyła się po jego śmierci, kodeks kupił Bill Gates w 1994 r. Wówczas zapłacił za niego 30 802 500 dolarów, co w 2021 r. można było przeliczyć na ponad 56 milionów. Gates postanowił, że każda ze stron kodeksu zostanie włożona pomiędzy dwie szyby. Są one pokazywane w różnych miejscach świata. W 2000 r. można je było zobaczyć w Sydney, w 2004 – we Francji, w 2005 – w Tokio, w 2006 – w Dublinie, a w 2007 – w Phoenix. Na przełomie lat 2018 i 2019, w 500. rocznicę śmierci Leonarda da Vinci, kodeks podziwiali mieszkańcy Florencji. Przedmioty zainteresowań: analiza ruchu wody, badania geologii (skamieniałości, obieg wody i klęski żywiołowe), astronomia, powietrze i światło.

Przechowywany jest w kolekcji Gatesa w Seattle, WA.

5. Madrid Codices 1, Madrid Codices 2 – (Kodeksy Madryckie) – Kodeks Madrycki numer 1 zawiera strony z lat 1490 do 1499. Kodeks Madrycki numer 2 to zapiski z lat 1503-1505

Kodeks numer 1 liczy sobie 192 strony i podzielony jest na dwie części: pierwsza zawiera szkice z zakresu elementarnej mechaniki, druga – z zakresu teorii mechaniki. Kodeks numer 2 liczy 157 stron i traktuje o architekturze fortyfikacji, zawiera też mapy i studia z zakresu optyki i malarstwa, jak i mechaniki oraz geometrii. Można też znaleźć listę 116 ksiąg, z których Leonardo korzystał w tym czasie, m.in. księgi z dziedziny gramatyki łacińskiej.

Historia związana z kodeksami madryckimi jest niezwykle ciekawa. W latach 60. do Madrytu przybył ze Stanów Zjednoczonych Jules Piccus, profesor iberystyki na Uniwersytecie Massachusetts w Amherst. Chciał poszukać w Bibliotece Narodowej w Madrycie tekstów średniowiecznych ballad. Jakież było jego zdziwienie, kiedy odnalazł przypadkowo dwie księgi zawierające kartki zapisane pismem Leonarda da Vinci! O potwierdzenie autentyczności poproszono Ladislao Retiego, największego znawcę prac geniusza. On to przestawił drogę obu ksiąg. Otóż w XVI w. manuskrypt został zawieziony z Włoch do Hiszpanii, przez rzeźbiarza Pompeo Leoniego, który był właścicielem większości rękopisów Leonarda. Leoni chciał ofiarować księgi królowi Filipowi II. Nie wiadomo z jakich powodów do przekazania daru nie doszło i do połowy XVII w. księgi należały do Juana de Espina, najsławniejszego zbieracza sztuki w ówczesnej Hiszpanii. On to przekazał kodeks w ręce Filipa IV. Stamtąd, ok. roku 1830, trafiły one do Biblioteki Narodowej. Nikt nie wiedział, gdzie zostały złożone. Władze biblioteki tłumaczyły zaniedbanie tym, że zbiory zajmują wielkie cztery budynki, więc o pomyłkę nietrudno.

Oba kodeksy przechowywane są w Bibliotece Narodowej w Madrycie.

Szkic Leonarda da Vinci w Kodeksie Madryckim z projektem spłukiwanej toalety

6. Codex Trivulzianus (Kodeks Trivulziów) – notatki z lat 1487-1490

Nazwa pochodzi od rodziny Trivulziów, która była w posiadaniu kodeksu przez wiele lat. Pierwotnie składał się z 62 arkuszy, teraz liczy tylko 55. Przedmiot zainteresowań: szkice militarne i rysunki architektury sakralnej, listy słów, które powinien znać.

Kodeks jest przechowywany w zamku Sforzów w Mediolanie i nie jest udostępniany publicznie.

7. Codex on the Flight of Birds (Kodeks o locie ptaków) – strony zapisywane najpewniej w 1505 roku

Liczy 18 arkuszy. Przedmioty zainteresowań: analiza lotu ptaków, co miało pomóc Leonardowi w konstruowaniu projektów maszyny latającej, a także ruchy powietrza, zapis drogi wiatrów. W 1893 r. rosyjski biznesmen i filantrop Teodor Sabasznikow ofiarował rękopis królowi Włoch Humbertowi I.

Manuskrypt przechowywany jest w Bibliotece Królewskiej w Turynie. Tam też można zobaczyć słynny autoportret Leonarda da Vinci, narysowany czerwoną kredką.

8. Codex Forster (Kodeks Forster) – notatki z lat 1587-1490 i z 1505 roku

W sumie są to trzy tomy, ale składające się z wielu części.Kodeks Forster I ma dwie części, w sumie 101 arkuszy. Część 1 to studia z geometrii przestrzennej, część druga to hydraulika.Kodeks Forster II ma też dwie części, w sumie 159 arkuszy. Część pierwsza to mechanika i architektura. Część druga jest wcześniejsza, bo z 1495 r., zawiera notatki Leonarda z fizyki, mechaniki.Kodeks Forster III składa się z 94 stron. Był dla Leonarda szkicownikiem i notatnikiem. Zawiera tematykę niezwykle zróżnicowaną – od zapisu bajek i przypowieści do technicznych detali, opisów elementów pomnika Sforzów, planów miast itp.

Wszystkie części przechowywane są w Bibliotece Sztuki, należącej do Muzeum Wiktorii i Alberta w Londynie.

9. Kodeksy Paryskie – zespół wielu teczek z notatkami Leonarda da Vinci od roku 1488 do 1505

Łącznie liczy ponad 2,5 tysiąca kartek. Teczki zostały oznaczone literami alfabetu: A, B, C, D, E, F, G, H, ale gdyby postarać się przedstawić teczki w układzie chronologicznym, to nie byłyby one ułożone według kolejności alfabetycznej. Pierwszą teką jest B (1488-1490) – 84 kartki: szkice maszyn latających, statki podwodne, plany kościołów i maszyn wojennych. Następna jest C (1490-1491) – 28 kartek: światło i cień, zakola wody, rozprzestrzenianie się dźwięku. Zaraz po niej A (1492): malarstwo, perspektywa, woda i mechanika. Następną jest teka H (1493-1494) – 142 kartki: geometria i materiały do rysownia. Potem teka M (późne lata 1490-1500) – 48 kartek: geometria, batalistyka, botanika. Teka L (1497-1502) – 94 kartki: inżynieria wojenna. Teka K (lata 1503-1508) – 128 kartek: mały wymiar kartek najwięcej jest w nich notatek o geometrii, tuż po niej teka I (1497-1505) – 139 kart: notatki na mniejszym formacie papieru: geometria, architektura, łacina, zasady perspektywy i proporcji, dla tych którzy trudnią się malarstwem. Kolejnym zbiorem jest D (1508-1509) – 10 kartek jedynie z 20 rysunkami: teorie związane z widzeniem, postrzeganiem. Po tym zbiorze pojawia się teka F (1508-1513) – 96 kartek: grawitacja, waga, geometria, rysunki latających ptaków. Ostatnim zbiorem jest teczka G (1510-1515) – 93 kartki – poświęcona botanice.

Wszystkie teki przechowywane są w Instytucie Francji w Paryżu, założonym w 1795 r.

Kodeksy Paryskie – teka G, poświęcona botanice

10. Codex Ashburnham (Kodeks Ashburnham) – rękopisy Leonarda da Vinci z 1492 roku, które zostały skradzione z Kodeksów Paryskich i w 1890 r. wróciły na swoje miejsce.

11. A Treatise on Painting (Traktat o malarstwie) – zbiór notatek Leonarda poświęconych malarstwu. Przygotowany do druku przez Francesco Melziego, ukazał się w 1651 r. W Polsce ukazał się w tłumaczeniu Marii Rzepińskiej w roku 1961, wydane przez Ossolineum

Należy do Biblioteki Watykańskiej.

Opracowała Elżbieta Kieszczyńska 

NAJCZĘŚCIEJ CZYTANE

CO GDZIE KIEDY