Piękno zawarte w galerii Instytutu Piłsudskiego

„Rzeczy pospolite: kolekcja sztuki jako nośnik tożsamości” – taki tytuł nosił wykład wygłoszony w ramach tegorocznej „Nocy Muzeów” w Instytucie Józefa Piłsudskiego w Ameryce. Gościem i prelegentem 9. edycji tej akcji był dr Karol Jóźwiak, historyk sztuki i kulturoznawca związany z Uniwersytetem Wrocławskim oraz Uniwersytetem Łódzkim.

***

Tegoroczne spotkanie zorganizowane w ramach „Nocy Muzeów” odbyło się w czwartek, 14 maja, i cieszyło się bardzo dużym zainteresowaniem. Publiczność, która wypełniła siedzibę Instytutu Józefa Piłsudskiego do ostatniego miejsca, miała okazję wysłuchać prelekcji poświęconej sztuce i pamięci kulturowej. Zaprezentował ją znawca tego tematu, dr Karol Jóźwiak, który starał się udowodnić, że dzieło sztuki może być czymś „pospolitym” – bliskim codzienności, wspólnym doświadczeniem i nośnikiem tożsamości. Swój wykład oparł o wyjątkową kolekcję Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce, na podstawie której wyjaśniał co łączy jej pojedyncze dzieła w jedną opowieść oraz jaką rolę odgrywa sztuka i pamięć w budowaniu wspólnoty oraz poczucia przynależności. Mówił także o tym, że spójność kolekcji zależy od harmonii między tym co jest jednostkowe i niepowtarzalne, a tym, co jest uniwersalne. Tę wspólnotowość i pospolitość powiązał z zagadnieniem tożsamości oraz wzmacnianiem więzi kulturowej opartej na wspólnych symbolach i wartościach.

„Podczas każdej 'Nocy Muzeów’ w Instytucie Piłsudskiego staramy się opowiadać o naszych kolekcjach, zbiorach archiwalnych i zgromadzonych artefaktach. Dzisiaj postanowiliśmy przybliżyć publiczności naszą kolekcję artystyczną oraz spojrzeć na nią nie tyle z punktu widzenia historii sztuki, czyli opowieści o artystach i samych zbiorach, tylko przedstawić ją od strony kwestii filozoficzno-kulturowej” – wyjaśniła w rozmowie z „Nowym Dziennikiem” dr Iwona Korga, prezes i dyrektor wykonawcza Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce. Znajdująca się w nim kolekcja sztuki opowiada historię Polski od okresu Pierwszej Rzeczypospolitej aż do zakończenia drugiej wojny światowej oraz zachowuje niezwykłą spójność i ma wyjątkowy charakter. „Została stworzona przez donatorów, którzy zbierali te obrazy w bardzo dramatycznym czasie dla Polski, w momencie, gdy kończyła się druga wojna światowa. Oni opuszczali Europę i przyjeżdżali do Stanów Zjednoczonych. Tutaj musieli się jakoś zagospodarować i otaczali się sztuką, która albo przypominała im Polskę, albo pewne elementy związane z ich tożsamością oraz z tym co lubili” – dodała nasza rozmówczyni. Wśród nich byli m.in. Aleksander Meleń-Korczyński i Stanisław Jordanowski – zaliczani do głównych donatorów Instytutu Józefa Piłsudskiego – którzy przekazali obiekty sztuki pięknie ukazujące dzieje Polski oraz tworzące integralną całość z kolekcją archiwalną i biblioteczną tej instytucji. „Pochodzący z polsko-ukraińskiej rodziny Aleksander Meleń-Korczyński kolekcjonował Leona Wyczółkowskiego, obrazy Kossaków i miast polskich, które mówiły o terenach dawnej Ukrainy, ale także obrazy Juliana Fałata. Przekazał do naszych zbiorów czterdzieści cztery obrazy. Z kolei Stanisław Jordanowski, jeden z prezesów Instytutu Piłsudskiego, przez całe lata był kolekcjonerem. Z jego zbiorów wpłynęły do naszej kolekcji piękne obrazy, jak 'Lutnista’ Stanisława Wyspiańskiego, 'Obrona Jasnej Góry’ Januarego Suchodolskiego, czy też 'Piłsudski pod Kostiuchnówką’ Leopolda Gottlieba” – wyliczała dr Iwona Korga. Dzieła te są wyeksponowane na ścianach Instytutu Józefa Piłsudskiego. „W tej kolekcji możemy zauważyć elementy, o których wspominał dr Karol Jóźwiak podczas wykładu. One wypływają z tej dziewiętnastowiecznej teorii, że sztuka to coś więcej, coś co ma służyć jakiemuś celowi, często celowi narodowemu” – dodała na zakończenie szefowa Instytutu Józefa Piłsudskiego.

Właśnie myśl zawarta w jednym z dzieł Cypriana Kamila Norwida, w studium pt. „O sztuce (dla Polaków)” stanowiła punkt wyjścia do wykładu dr. Karla Jóźwiaka. „U Polaków określnik 'piękno’ dwa nosi brzmienia w sobie i rozwija się w trzecie. Złożony jest on albowiem z wyrazów 'pieśń’ i 'jęk’, a zamienia się w trzeci wyraz, jakoby 'po-jęk-ność’ i jakoby nad boleścią tryumf znaczący” – pisał kiedyś polski poeta romantyczny. Tę filozoficzną tezę prelegent, w trakcie swojego wykładu pięknie rozwinął bazując na zbiorach wyeksponowanych w galerii Instytutu Józefa Piłsudskiego w Ameryce. Zaznaczył też, że Cyprian Kamil Norwid, zaliczany nawet przez niektórych do grona wieszczów narodowych, miał pełną świadomość szczególnej roli kultury wizualnej i malarstwa wobec narodowości, etniczności i kultury, co także pokazywał w swoich pismach i twórczości.

***

Dr Karol Jóźwiak jest historykiem sztuki i kulturoznawcą związanym z Uniwersytetem Wrocławskim i Uniwersytetem Łódzkim. Zajmuje się sztuką i kulturą polską w perspektywie transnarodowej, dyplomacją kulturową okresu zimnej wojny oraz wybranymi zagadnieniami z historii sztuki, filmu i fotografii polskiej. Jest także autorem książki „Koncepcja języka rzeczywistości Pier Paolo Pasoliniego” oraz współautorem książki „Zapisy pamięci. Historie Zofii Rydet”. Poza tym był kuratorem wystaw poświęconych m.in. twórczości Zofii Rydet i Andrzeja Różyckiego oraz inicjatorem powstania Archiwum Fotozoficznego Andrzeja Różyckiego przy Uniwersytecie Łódzkim.

Autor: Wojtek Maślanka