Pilecki Institute USA to przestrzeń pamięci, wolności i dialogu

W najbliższy weekend w Nowym Jorku swoją działalność inauguruje Instytut Pileckiego, mieszczący się przy 92 Greenwich Street — w jednym z najważniejszych punktów Manhattanu, niedaleko World Trade Center, Wall Street i Pomnika Katyńskiego. O tej placówce rozmawiamy z Piotrem Franaszkiem, prezesem tej instytucji.

Zacznijmy od tego: jaką misję i cele stawia sobie Instytut Pileckiego w Nowym Jorku?

Deklaracja Niepodległości Stanów Zjednoczonych głosi, że wszyscy ludzie zostali stworzeni równi i mają niezbywalne prawa do życia, wolności i dążenia do szczęścia. W tym roku przypada 250-lecie powstania tego państwa — a te fundamentalne wartości od zawsze pozostawały bliskie również Polakom.

W 2026 roku otwieramy Instytut Pileckiego w Nowym Jorku, którego patronem jest Witold Pilecki — żołnierz polskiego podziemia z czasów II wojny światowej. Z własnej woli dał się uwięzić w niemieckim obozie koncentracyjnym Auschwitz, aby przekazać światu świadectwo nazistowskiego ludobójstwa. Po wojnie został pojmany przez władze komunistyczne, torturowany i stracony, stając się ofiarą kolejnego reżimu, a pamięć o nim na lata została wymazana. Jego odwaga i niezłomność w dawaniu świadectwa prawdzie stanowią fundament naszego działania.

Dziś współtworzymy Unię Europejską oraz północnoatlantycki system bezpieczeństwa. Cenimy wolność i aktywnie uczestniczymy w kształtowaniu nowoczesnej przyszłości oraz globalnego rozwoju. W Pilecki Institute USA będziemy pielęgnować pamięć o konsekwencjach XX-wiecznych systemów totalitarnych w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej oraz o bohaterach tamtych czasów, upowszechniając rzetelną wiedzę historyczną. Zaprezentujemy także bogactwo kultury, która przez dekady pozostawała ukryta za żelazną kurtyną — jako świadectwo epoki i doświadczeń naszego regionu.

Będziemy również promować rozwój Polski poprzez projekty naukowe, kulturalne i dyplomatyczne, tworząc platformę szerokiej współpracy instytucji i organizacji. Bardzo ważne jest dla nas budowanie synergii i współdziałania oraz znalezienie miejsca dla wszystkich partnerów, którzy wpisują się w strategię szerokiej promocji Polski, jej historii i jej pozycji na świecie.

W szczególnie newralgicznym momencie dla współczesnego świata — naznaczonym narastającymi konfliktami politycznymi, odradzaniem się systemów autorytarnych oraz manipulacją informacją — nasze doświadczenie i pamięć mogą stać się zarówno przestrogą, jak i inspiracją na drodze do pokoju i demokracji. Pilecki Institute USA to przestrzeń pamięci, wolności i dialogu opartego na wzajemnym szacunku.

W najbliższy weekend Instytut, który tu działa pod nazwą Pilecki Institute, oficjalnie inauguruje swoją działalność w Nowym Jorku, choć w rzeczywistości funkcjonuje już od jakiegoś czasu i prezentuje pierwsze projekty. Co można było dotąd zobaczyć?

Do tej pory nadrabialiśmy czas stracony przez naszych poprzedników. Był to okres intensywnych przygotowań: aranżowania i wyposażania wnętrz, budowania zespołu oraz projektowania programu działalności Instytutu.

Odbył się także szereg spotkań z przedstawicielami różnych instytucji – zarówno polskich, jak i amerykańskich. Gościliśmy między innymi Minister Kultury Martę Cienkowską, chargé d’affaires RP w Stanach Zjednoczonych Bogdana Klicha, a także przedstawicieli Instytutu Adama Mickiewicza, Polskiej Fundacji Narodowej, Instytutu Kultury Polskiej w Nowym Jorku oraz naszych amerykańskich partnerów.

Uruchomiliśmy również pierwszą wystawę poświęconą Rafałowi Lemkinowi – polsko-żydowskiemu prawnikowi, który jako pierwszy zdefiniował pojęcie genocide – ludobójstwa – i doprowadził do przyjęcia przez Organizację Narodów Zjednoczonych Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa w 1948 roku. Jego praca stała się jednym z fundamentów współczesnego prawa międzynarodowego i systemu ochrony praw człowieka.

Postać Lemkina jest dla nas szczególnie ważna, ponieważ pokazuje, jak doświadczenie Europy Środkowo-Wschodniej może stać się częścią globalnej refleksji nad odpowiedzialnością, prawem i pamięcią historyczną.

Instytut mieści się przy 92 Greenwich Street. To strategiczne miejsce, a na dodatek bliskie symbolicznych przestrzeni, takich jak World Trade Center czy Pomnik Katyński. Dlaczego wybrano właśnie tę lokalizację?

Siedziba Instytutu znajduje się w jednej z najbardziej rozpoznawalnych i dostępnych części Nowego Jorku, która sprzyja obecności liderów opinii – naukowców, dziennikarzy, dyplomatów, polityków czy przedstawicieli świata biznesu.

W bezpośrednim sąsiedztwie Instytutu znajdują się centrum finansowe, ale również miejsca o silnym znaczeniu symbolicznym, takie jak Memorial i Muzeum 11 września czy Pomnik Katyński. Bliskość miejsca zamachu z 11 września sprawia, że część odwiedzających naturalnie interesuje się także szerszym kontekstem historycznym i politycznym, który prezentujemy w naszej działalności.

W niedalekiej odległości znajdują się także ważne instytucje naukowe i kulturalne, takie jak New York University, Museum of Jewish Heritage, Tenement Museum czy Whitney Museum of American Art, National Museum of American Indian a także inne znaczące ośrodki kultury i badań humanistycznych.

Ta lokalizacja stwarza więc doskonałe warunki do rozwijania międzynarodowej współpracy i docierania do szerokiej publiczności – zarówno mieszkańców Nowego Jorku, jak i turystów oraz przedstawicieli środowisk akademickich i kulturalnych – oraz wywierania realnego wpływu na debatę publiczną.

Jednocześnie przestrzeń Instytutu daje możliwość organizowania wydarzeń partnerskich oraz współpracy z innymi instytucjami i organizacjami. Pozwala to budować silniejszą sieć kontaktów, zwiększać widoczność naszych działań oraz dywersyfikować koszty funkcjonowania poprzez wspólne projekty i wynajem przestrzeni na wydarzenia.

Siedziba Instytutu to reprezentacyjna przestrzeń z salami wystawienniczymi i konferencyjnymi. Jakie są najbliższe i długofalowe plany wykorzystania tej przestrzeni?

Od 14 marca będzie można zwiedzać interaktywną wystawę poświęconą Grupie Ładosia – sieci polskich dyplomatów i działaczy działających w czasie II wojny światowej w Bernie, którzy we współpracy z organizacjami żydowskimi wystawiali fałszywe paszporty krajów Ameryki Łacińskiej. Dokumenty te pozwoliły uratować tysiące Żydów skazanych przez nazistów na Zagładę. Ich działalność jest dziś jednym z ważnych świadectw solidarności i odwagi w czasach Holokaustu. Udostępniamy również ekspozycję poświęconą naszemu patronowi, Witoldowi Pileckiemu, którego niezwykła odwaga i bezkompromisowa postawa w obronie prawdy inspirują nas do działania.

W kwietniu otworzymy dużą międzynarodową wystawę sztuki współczesnej „Modern Freedom”, w której artyści sięgną do doświadczeń mieszkańców Europy Środkowo-Wschodniej ukształtowanych przez traumę wojny i przemoc XX-wiecznych systemów totalitarnych – doświadczeń, które rezonują także w kolejnych pokoleniach. Będzie to opowieść o ludzkiej słabości i lęku, ale także o odwadze, solidarności i nieustannym poszukiwaniu prawdy oraz wartości. W projekcie wezmą udział artyści m.in. z Polski, Czech, Węgier, Ukrainy, Białorusi, krajów bałtyckich oraz Bałkanów.

W kwietniu planujemy także wydarzenia związane z rocznicą zbrodni katyńskiej – jednej z najtragiczniejszych kart polskiej historii XX wieku. Dziś upamiętnienie ofiar Katynia jest ważnym elementem refleksji nad historią Europy i nad konsekwencjami systemów totalitarnych.

W jesiennym programie natomiast jest duża wystawa poświęcona Andrzejowi Wajdzie, jednemu z najwybitniejszych polskich reżyserów filmowych i teatralnych, którego twórczość w wyjątkowy sposób opowiadała o historii, pamięci i doświadczeniu XX wieku. Wystawa powstaje we współpracy z Instytutem Kultury Polskiej w Nowym Jorku, Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha w Krakowie oraz Ministerstwem Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach Roku Andrzeja Wajdy.

Instytut Pileckiego oferuje bogaty program dla naukowców i osób zainteresowanych historią. Z czego konkretnie będą mogli skorzystać?

Przede wszystkim oferujemy dostęp do archiwum i biblioteki Instytutu. Zgromadziliśmy w nich miliony kopii dokumentów ze zbiorów polskich i zagranicznych, dotyczących historii XX wieku, w szczególności doświadczenia systemów totalitarnych w Europie Środkowo-Wschodniej. Dla badaczy jest to unikalne źródło materiałów do pracy naukowej, obejmujące zarówno dokumenty archiwalne, jak i publikacje naukowe oraz materiały audiowizualne.

Instytut prowadzi także różnorodne programy naukowe, badawcze i rezydencyjne. Zapraszamy historyków, socjologów, prawników, politologów oraz badaczy innych dyscyplin zajmujących się historią XX wieku, pamięcią historyczną i problematyką totalitaryzmów. W ramach tych programów oferujemy możliwość prowadzenia badań, pracy z naszymi zbiorami archiwalnymi, udziału w seminariach naukowych oraz współpracy z międzynarodowym środowiskiem badaczy. Organizujemy również konferencje, debaty i projekty badawcze realizowane wspólnie z partnerami akademickimi w Stanach Zjednoczonych i Europie.

Aby działalność naukowa i upamiętniająca nie pozostawała jedynie w wąskim gronie odbiorców, rozwijamy także szeroką ofertę edukacyjną, zarówno do środowisk szkolnych i akademickich, jak i do wszystkich osób zainteresowanych historią.

Czy przeciętny nowojorczyk również znajdzie w Instytucie coś dla siebie? W jaki sposób placówka chce zainteresować lokalnego odbiorcę historią i kulturą Polski?

Kluczem jest wysoka jakość naszych przedsięwzięć oraz wiarygodność merytoryczna. Chcemy pokazywać historię w sposób nowoczesny i angażujący, dlatego w naszych ekspozycjach będziemy wykorzystywać także najnowsze technologie – w tym rozwiązania projekcyjne i immersyjne, które pozwalają odbiorcom w bardziej bezpośredni sposób doświadczać historii.

W Instytucie będziemy mówić nie tylko o Polsce, ale także o doświadczeniach całej Europy Środkowo-Wschodniej. Chcemy współpracować z instytucjami kultury, organizacjami społecznymi, środowiskiem akademickim, a także z partnerami publicznymi i biznesowymi. Taka sieć współpracy pozwala dotrzeć do szerszej publiczności i budować interesujące, wielowątkowe projekty.

W świecie, w którym ponownie narastają napięcia polityczne, konflikty zbrojne czy zjawiska takie jak rasizm i propaganda, refleksja nad historią i przekaz kulturowy może stać się ważnym elementem dialogu o przyszłości.

Od ponad ośmiu lat w Warszawie bardzo prężnie działa Instytut Solidarności i Męstwa im. Witolda Pileckiego, od połowy 2025 roku pod kierownictwem p.o. dyrektora Karola Madaja. Instytut ma także oddziały w Augustowie, Berlinie i Szwajcarii. W jaki sposób placówka nowojorska będzie związana z europejskimi? Czy będzie oferować podobne programy?

Misja wszystkich oddziałów Instytutu jest spójna, jednak każda z tych placówek funkcjonuje w innym kontekście społecznym i kulturowym, dlatego programy są dostosowywane do lokalnej publiczności.

Odbiorca amerykański – zwłaszcza w Nowym Jorku, gdzie istnieje ogromna konkurencja ze strony muzeów, instytucji kultury i galerii – oczekuje propozycji wyjątkowych i wyrazistych. Zwrócenie uwagi tak wymagającej publiczności nie jest łatwe. Naszą odpowiedzią będzie wysoka jakość merytoryczna programów, a także szeroka współpraca i budowanie sieci partnerstw z amerykańskimi instytucjami naukowymi i kulturalnymi. Jednocześnie będziemy prezentować w Nowym Jorku dorobek oraz projekty realizowane przez inne oddziały Instytutu.

Dołączył Pan do Instytutu w trudnych dla niego czasach, ale sądząc po tym, że burza medialna ucichła, instytucja radzi sobie dobrze i rozpoczęła prężną działalność?

Otwarcie takiej instytucji to zawsze proces wymagający dobrego planu, determinacji, inwestycji i czasu. Oczywiście w tle pojawiają się także decyzje polityczne, a media w Polsce zadawały wiele pytań o zasadność utworzenia takiej placówki w Nowym Jorku.

Moim zdaniem w tego typu przedsięwzięciach kluczowe jest najpierw przygotowanie przemyślanej strategii i harmonogramu działań, a dopiero później inwestycje i realizacja programu. Dołączyłem do Instytutu w połowie 2025 roku i od tego czasu staram się intensywnie nadrabiać poprzednie zaległości, budować program działalności oraz rozwijać współpracę z partnerami w Stanach Zjednoczonych. Nie zawsze jest to łatwe, ale widzimy coraz większe zainteresowanie i otwartość na współpracę.

Przed nami wciąż wiele zadań związanych z dalszym rozwojem tej placówki, dlatego zapraszamy do współpracy instytucje, badaczy i partnerów, którzy chcieliby wspólnie realizować projekty związane z historią i kulturą Europy Środkowo-Wschodniej.

14 marca 2026 r. o godzinie 16:00 Instytut Pileckiego zaprasza Polonię i nie tylko na uroczystą inaugurację działalności. Czego można się spodziewać w programie uroczystości?

Uroczysta inauguracja działalności Pilecki Institute w Nowym Jorku będzie okazją do zaprezentowania naszej przestrzeni oraz pierwszych projektów programowych. Goście będą mogli zobaczyć m.in. interaktywną prezentację dotyczącą naszego patrona – Witolda Pileckiego, jak również ekspozycję poświęconą Grupie Ładosia. Wystawa opowiada o bohaterskiej działalności Grupy Ładosia – polskich dyplomatów w Bernie w Szwajcarii, którzy w czasie II wojny światowej we współpracy ze środowiskami żydowskimi prowadzili tzw. akcję paszportową, mającą na celu ratowanie Żydów przed Zagładą

W sobotę, odbędzie się m.in. debata naukowa „Lessons from Nuremberg for the 21st Century”, w której uczestniczyć będą m.in. Steve Crawshaw – brytyjski dziennikarz, pisarz, działacz na rzecz praw człowieka, Mark Kramer – dyrektor programu Cold War Studies w Davis Center na Uniwersytecie Harvarda, prof. Igor Lukes – profesor stosunków międzynarodowych i historii na Uniwersytecie Bostońskim, Jack El-Hai – autor bestsellerowego reportażu „Norymberga. Debata skupi się na tym, w jaki sposób Procesy Norymberskie oraz zapoczątkowane przez nie struktury międzynarodowego wymiaru sprawiedliwości i współpracy między państwami ukształtowały powojenny porządek świata. Zaprezentujemy również odcinek audioserialu „Sala 600. Świadkowie Norymbergii”, będącego opowieścią o ludziach, którzy stanęli oko w oko ze złem.

Wydarzenie będzie także okazją do spotkania przedstawicieli środowisk naukowych, kulturalnych i dyplomatycznych, a także Polonii i amerykańskiej publiczności zainteresowanej historią oraz kulturą Europy Środkowo-Wschodniej.

Chcemy, aby inauguracja była symbolicznym początkiem działalności Instytutu jako miejsca spotkania historii, kultury i współczesnej debaty o wolności i otwartości na inicjatywy kulturalne, gospodarcze, dyplomatyczne. Wierzę, że Instytut Pileckiego ma szansę zintegrować działalność i współpracę w zakresie promocji polskiego Interesu narodowego i roli naszego kraju na świecie.

Dziękujemy za rozmowę