New York, NY
63°
Fair
6:49 am4:33 pm EST
Feels like: 63°F
Wind: 4mph S
Humidity: 54%
Pressure: 30.31"Hg
UV index: 0
5 pm6 pm7 pm8 pm9 pm
59°F
57°F
57°F
55°F
55°F
SunMonTueWedThu
64°F / 59°F
68°F / 43°F
52°F / 37°F
50°F / 45°F
52°F / 50°F
Jesteśmy z Polonią od 1971 r.
Wiadomości
Ameryka
Publicystyka
Technologie

Sztuczna inteligencja udowodniła kolejną hipotezę. „Matematyczny święty Graal”

21.11.2026

Rozkład liczb pierwszych łączy się z jednym z najsłynniejszych pytań matematyki i z opisem układów kwantowych. Levent Alpöge ogłosił, że z pomocą AI znalazł dowód hipotezy Riemanna. Niezależne testy kodu dają mocne argumenty za jego poprawnością, ale nie zastępują zrozumienia całego rozumowania.

Liczby pierwsze, takie jak 2, 3, 5 czy 7, są budulcem arytmetyki: każdą liczbę całkowitą większą od jedności można jednoznacznie rozłożyć na ich iloczyn. Występują jednak nierównomiernie. Znamy wzory pozwalające oszacować, ile jest ich do wybranej granicy. Hipoteza Riemanna dotyczy tego, jak bardzo rzeczywisty wynik może odbiegać od takiej prognozy.

W 1859 r. Bernhard Riemann powiązał ten problem z funkcją dzeta. To matematyczny sposób zakodowania informacji o liczbach pierwszych. Funkcja przyjmuje jako argumenty liczby zespolone, które można przedstawiać jako punkty na płaszczyźnie. Hipoteza mówi, że jej zera, czyli miejsca, w których daje wynik zero, poza znaną rodziną przy ujemnych liczbach parzystych leżą na jednej pionowej prostej: o współrzędnej poziomej 1/2. Taki porządek ograniczałby wahania w rozmieszczeniu liczb pierwszych.

20 listopada Levent Alpöge, matematyk pracujący w firmie Anthropic, ogłosił, że wraz z modelem Claude znalazł dowód. Punktem wyjścia był odpowiednik tej hipotezy, udowodniony wcześniej w geometrii korzystającej ze skończonych systemów liczb. Sukces w takim świecie nie przenosi się jednak automatycznie na zwykłą arytmetykę.

Metoda Stiepanowa wykorzystuje pomocniczy wielomian — wyrażenie z potęgami zmiennej. Jego zera mają dużą wielokrotność. Ponieważ stopień wielomianu ogranicza liczbę zer wraz z ich wielokrotnościami, taki zabieg pozwala ograniczyć liczbę badanych punktów.

Alpöge chciał odtworzyć siłę tego narzędzia w świecie liczb całkowitych. Według jego relacji Claude zaproponował łańcuchy przekształceń zwanych podniesieniami theta, przenoszących informacje między różnymi strukturami matematycznymi. Kolejne kroki miały zastępować zwiększanie wielokrotności. Przy analizie sumy sięgającej liczby X długość łańcucha miała być rzędu pierwiastka z X. To szkic strategii, bo z samej noty nie da się odtworzyć dowodu.

W przypisie autor podaje, że próba wygenerowania tradycyjnego opisu przekroczyła 250 tys. stron. Udostępnił więc przede wszystkim kod w Lean, systemie sprawdzającym dowody.

Kod nie pozostał bez kontroli. Andrew Sutherland z MIT podał w raporcie z 20 listopada, że zaakceptowały go również niezależnie napisane programy sprawdzające. Zweryfikowano zgodność głównej tezy ze standardowym zapisem hipotezy oraz brak dodatkowych założeń poza standardowymi podstawami logicznymi systemu. Raport obejmuje też uogólnienie dotyczące funkcji L Dirichleta, kodujących między innymi rozkład liczb pierwszych w ciągach arytmetycznych.

To mocne świadectwo formalnej poprawności, choć oparte na zaufaniu do narzędzi i przyjętych definicji. Zrozumienie, dlaczego argument działa i które pomysły można wykorzystać gdzie indziej, wymaga osobnej pracy. Dla matematyki stawką jest również usunięcie warunku „jeśli hipoteza Riemanna jest prawdziwa” z wielu znanych wyników.

Wynik jest ważny także dla rozwoju fizyki. Zera dzeta wykazują podobne prawidłowości statystyczne jak poziomy energii pewnych układów kwantowych, czyli wartości energii, które układ może przyjmować. Związek ten pomaga badać chaos kwantowy, czyli kwantowe odpowiedniki chaotycznego ruchu. Nowy dowód byłby dla fizyków szczególnie cenny, gdyby dostarczył narzędzi wyjaśniających tę zbieżność.

Ogłoszenie nie ma jeszcze postaci recenzowanej publikacji. Wiadomość w dziale aktualności „Nature” także jest relacją dziennikarską, nie recenzją dowodu. Brak recenzji nie unieważnia pozytywnych testów.

Potrzebna jest jednak również ocena znaczenia i mechanizmu rozumowania. Sprawdzalny zapis pozwala uzasadnić wynik, lecz dopiero zrozumiały wywód pozwala szeroko z niego korzystać.

Krzysztof Petelczyc (PAP)

kmp/ bar/

 

Badacz: matematyczny święty Graal odnaleziony; otwierają się nowe horyzonty

 

Za pomocą modelu sztucznej inteligencji udało się wygenerować formalny dowód hipotezy Riemanna, świętego Graala matematyków. Przed nami próba zrozumienia, co w tym dowodzie się wydarzyło, czy jest w nim nowa matematyka – skomentował dla PAP matematyk z Uniwersytetu Jagiellońskiego dr Tomasz Miller.

W piątek po południu naszego czasu (rano czasu amerykańskiego) amerykańsko-turecki matematyk, pracownik firmy Anthropic, Levent Alpöge, wydał czterostronicowe oświadczenie, w którym napisał: „Uważam, że – pracując z (modelem) Claude – odkryłem dowód hipotezy Riemanna”.

Hipotezę sformułował niemiecki matematyk Bernhard Riemann w 1859 r. Według niej rozmieszczenie liczb pierwszych na osi liczbowej – które na pierwszy rzut oka wydaje się przypadkowe – jest w rzeczywistości określone przez złożony, pełen znaczenia porządek. Z czasem hipoteza ta stała się punktem odniesienia dla całej teorii liczb.

– Levent Alpöge ogłosił, że udało mu się za pomocą wewnętrznego, niepublicznego modelu Claude firmy Anthropic wygenerować formalny dowód hipotezy Riemanna, swoistego świętego Graala matematyków, najsłynniejszego otwartego problemu, rozpalającego wyobraźnię uczonych od 167 lat, gdy została sformułowana przez Bernharda Riemanna – powiedział PAP Tomasz Miller.

Jak podkreślił, jest to na razie tzw. dowód formalny.

– To nie jest dowód napisany ludzkim językiem, tylko formalnym językiem maszynowym, w języku programowania Lean, który to język został stworzony kilkanaście lat temu właśnie po to, by dało się automatycznie sprawdzać logiczną poprawność zapisanych w nim dowodów matematycznych – wyjaśnił.

Doprecyzował, że model sztucznej inteligencji wygenerował bardzo długi, formalny dowód, którego logiczna poprawność została następnie potwierdzona przez kompilator. Z punktu widzenia logiki najpewniej nie ma w nim więc żadnej luki.

Hipoteza Riemanna ekscytuje matematyków od lat. Mierzył się z nią m.in. noblista John Nash, którego historię opowiada słynny film „Piękny umysł”.

– Wzięła się ona z badań Riemanna nad rozkładem liczb pierwszych. Są one fundamentem współczesnej kryptografii, ale mają też wiele zastosowań w matematyce. Jeśli uda się udowodnić, że hipoteza ta jest prawdziwa – a wydaje się, że to się formalnie udało – to automatycznie wynika z niej prawdziwość dalszych setek czy wręcz tysięcy twierdzeń z teorii liczb i innych działów matematyki. Ma nawet przełożenie na fizykę teoretyczną – opisywał dr Miller.

Zwrócił uwagę, że matematycy cenią hipotezę Riemanna i inne wielkie hipotezy nie tylko dla nich samych, ale ze względu na możliwość rozwoju nauki przy ich badaniu.

– W historii matematyki często jest tak, że próbując udowodnić jakąś hipotezę, która tak długo się broni, po drodze powstają nowe idee, nowe narzędzia, które potem znajdują zastosowanie także w wielu innych miejscach – mówił. Sama próba udowodnienia tych największych hipotez może otwierać nowe horyzonty.

Dlatego też hipoteza Riemanna była umieszczona na liście 23 problemów matematycznych Davida Hilberta z 1900 r., a 100 lat później, w roku 2000 znalazła się wśród siedmiu problemów milenijnych ogłoszonych przez Instytut Matematyczny Claya (USA).

Jak mówił dr Miller, tak szybki wzrost możliwości sztucznej inteligencji w matematyce sprawia, iż „ludzka matematyka musi w pewnym sensie troszeczkę na nowo się wymyślić”.

– Okazuje się – i napisał to też Levent Alpöge w swoim oświadczeniu – że on z początku był w stanie tym wewnętrznym modelem kierować, podsuwał mu pomysły, co warto zbadać, którą ścieżkę zrealizować. Jednak od pewnego momentu ta sztuczna inteligencja już mu uciekła, robiła rzeczy, o które on nie prosił, i to ona prowadziła go przez ten dowód. I obecnie nikt tego dowodu nie rozumie, na czele z samym Alpöge – opisywał matematyk z UJ.

Jak zaznaczył, teraz matematyków czeka długi proces próby zrozumienia tego, co się w tym dowodzie wydarzyło – „czy tam są jakieś radykalnie nowe idee, jakaś nowa matematyka, czy też jest w nim tylko i aż pomysłowe wykorzystanie tej matematyki, która była już do tej pory znana”.

– Dysponujemy obecnie narzędziem, które pozwala uprawiać matematykę w zupełnie inny sposób – pod pewnymi względami lepszy, ale pod pewnymi względami gorszy. Bo wciąż jednak najważniejsze dla nas w matematyce jest rozumienie tego, co się tam dzieje – zaznaczył.

– Nie chcemy się znaleźć w takiej sytuacji, że maszyna będzie udowadniać twierdzenia i będziemy tylko dostawać jakieś takie pojedyncze bity informacji, że to twierdzenie jest prawdziwe, a to fałszywe. W matematyce nie tylko o to chodzi. Chodzi o zrozumienie wzajemnych relacji między strukturami – opisał.

Jak mówił, niektórzy matematycy obawiają się, że tym nowym wynikom nie będzie towarzyszył wgląd; zyskamy nowe informacje, ale nasza wiedza nie ulegnie pogłębieniu.

– Matematyków i innych naukowców napędza głęboka potrzeba zrozumienia. Sztuczna inteligencja diametralnie zmienia sposób uprawiania matematyki, ale nie unieważnia tej potrzeby. Przed nami na szczęście wciąż dużo pracy – podsumował.

Tomasz Miller jest laureatem nagrody Popularyzator Nauki 2024 w kategorii Naukowiec. Jego 1,5-godzinny wykład na YouTube dotyczący hipotezy Riemanna zyskał 1,3 mln wyświetleń. (PAP)

bar/ mick/

NAJCZĘŚCIEJ CZYTANE

Wszyscy kłamią, czyli pic na wodę – bilety MojBilet.com