Zielona oaza na mapie Nowego Jorku

Central Park to jeden z symboli Nowego Jorku. Znany na całym świecie, jest obowiązkowym punktem do odwiedzenia dla wszystkich turystów odwiedzających Wielkie Jabłko. Jaka jest jednak historia tego niezwykłego miejsca?

***

Odludzie – tak można opisać tereny dzisiejszego Central Parku i jego okolic w czasach, gdy podejmowano decyzję o utworzeniu parku. W latach 60. XIX wieku była to przestrzeń pomiędzy Nowym Jorkiem a wioską Harlem, na której osiedlali się głównie wolni ludzie czarnoskórzy.

Droższy niż Alaska

Ale gdy podjęto decyzję, że to właśnie tam powstanie duży park dla Nowego Jorku (którego stworzenia od lat mocno domagały się nowojorskie elity), miasto musiało wykupić ponad 30 tysięcy działek, które znajdowały się na tym obszarze. W efekcie, chociaż według pierwotnego założenia powstanie parku miało kosztować 1,7 miliona dolarów, jego całkowity koszt wyniósł prawie 7,5 miliona (równowartość niemal 250 miliardów dolarów w 2024 roku). To sprawiło, że stworzenie Central Parku kosztowało więcej, niż… zakup Alaski od Rosji przez USA, co miało miejsce kilka lat później.

W 1857 roku ogłoszony został konkurs na koncepcję parku. Wygrał projekt Fredericka Law Olmsteda i Calverta Vaux nazwany The Greensward Plan.

Gigantyczne wyzwanie

Budowa parku trwała 15 lat, a pracowało przy niej 20 tysięcy robotników. Dużym wyzwaniem było zwłaszcza przekształcenie bagien w teren nadający się do użytku. Wymagało to zasadzenia kilkuset tysięcy drzew i krzewów oraz nawiezienia 3 milionów metrów sześciennych ziemi.

Gdy w 1861 roku wybuchła wojna secesyjna, zarządcy parku postanowili kontynuować budowę Central Parku, ponieważ znaczne jego części zostały już ukończone. Podczas wojny secesyjnej ukończono tylko trzy główne konstrukcje: trybunę muzyczną i restaurację Casino, obie później zburzone, oraz taras i fontannę Bethesda.

W tym okresie Central Park zaczął zyskiwać na popularności. Jedną z głównych atrakcji był codzienny pokaz powozów konnych przemierzających park. Park oferował zajęcia dla nowojorczyków ze wszystkich klas społecznych. Podczas gdy bogaci mogli jeździć konno po ścieżkach jeździeckich lub podróżować powozami konnymi, prawie każdy mógł uprawiać sporty, takie jak łyżwiarstwo figurowe czy wioślarstwo, lub słuchać koncertów w pawilonie na Mall.

Pierwsze kłopoty

Otwarcie nowojorskiego metra w 1904 roku wyparło Central Park jako główne miejsce wypoczynku w mieście, ponieważ Nowojorczycy mogli w tani i szybki sposób podróżować do dalszych miejsc, takich jak plaże Coney Island czy teatry na Broadwayu. Następowała powolna, ale systematyczna degradacja Central Parku.

W 1934 roku republikanin Fiorello La Guardia został wybrany na burmistrza Nowego Jorku. Zjednoczył pięć istniejących wówczas departamentów zajmujących się parkami. Nowo mianowany komisarz ds. parków miejskich Robert Moses otrzymał zadanie uporządkowania parku. W tamtym czasie trawniki były pełne chwastów, w niektórych miejscach zostały zniszczone, a wiele drzew obumierało lub już obumarło. Pomniki zostały zdewastowane, sprzęt i alejki zniszczone, a elementy metalowe zardzewiałe.

W ciągu następnego roku miejski wydział parków odnowił trawniki i posadził nowe kwiaty, wymienił martwe drzewa i krzewy, wypiaskował mury, naprawił drogi i mosty oraz odrestaurował posągi. W latach 40. i 50. XX wieku prowadzono dalsze renowacje parku.

Miliony na odnowę

Drugi okres schyłku Central Parku rozpoczął się mniej więcej w połowie lat 70. Zaniedbania zarządcze doprowadziły do ​​drastycznego pogorszenia stanu parku. Raport z 1973 r. odnotował, że park cierpiał z powodu poważnej erozji i rozkładu drzew, a poszczególne konstrukcje były dewastowane lub zaniedbywane.

Rozpoczęto długi i kosztowny proces odbudowy parku i próbę przywrócenia mu świetności. Przez następne dekady wydano na ten cel dziesiątki milionów dolarów. Ale opłaciło się. Dziś Central Park jest jedną z najsłynniejszych nowojorskich atrakcji, przyciągającą co roku około 40 milionów turystów z całego świata.

Pomnik polskiego króla

Park posiada wiele rozległych łąk, kilkanaście wzgórz oraz ścieżki dla pieszych. Największym atutem parku jest duża liczba drzew (26 tysięcy), prawie całkowicie zasłaniających zabudowania miejskie. Central Park zagospodarowany jest atrakcyjnie pod względem sportowym i wypoczynkowym, dostępne są place zabaw dla dzieci. Znajduje się tu także wiele rzeźb oraz niewielki ogród zoologiczny, Central Park Zoo.

Spośród kilkudziesięciu pomników najokazalszym i największym jest monument króla Władysława Jagiełły ustawiony po wschodniej stronie Żółwiowego Stawu (Turtle Pond).

Pierwszy pomysł ustawienia pomnika sięga roku 1910 i miał zostać wystawiony przez Polonię amerykańską na 500-lecie bitwy pod Grunwaldem. Plany te zostały zniweczone w wyniku wybuchu I wojny światowej. Podczas wojny uległ także zniszczeniu pierwszy gipsowy model zaprojektowany przez Stanisława Kazimierza Ostrowskiego. Jak wynika z jednego źródła, pomnik w Polsce powstał, jednak po zajęciu Warszawy przez Niemców został przetopiony przez nich na kule.

Pomysł został ponownie podjęty w 1937 z zamiarem zrealizowania go specjalnie dla ozdoby polskiego pawilonu na Światową Wystawę w Nowym Jorku w 1939. Na skutek wybuchu II wojny światowej pomnik nie powrócił do Polski i w lipcu 1945 został podarowany miastu Nowy Jork przez Komitet Pomnika Króla Jagiełły (King Jagiello Monument Committee) i ustawiony w Central Parku przy współudziale m.in. ostatniego konsula II Rzeczypospolitej w Nowym Jorku, Kazimierza Krasickiego.

Autor: Oprac. KR

Autor zdjęć: CC