Muzyka karpacko-rusińska w Carnegie Hall

W środę, 27 maja 2026 roku, w Carnegie Hall w Nowym Jorku odbył się historyczny koncert – po raz pierwszy w całości była to muzyka łemkowska i karpacko-rusińska. Artyści zaprezentowali muzykę sakralną, ludową w całości wspaniale obramowaną muzyką klasyczną.

***

Organizatorami tego niezwykłego koncertu była Fundacja Ars Activa z wiceprezesem dr Mariuszem Monczakiem – znakomitym skrzypkiem i The Lemko Association na czele z dr Bogdanem Horbal. Moderatorami byli dr Karen L. Uslin – sopranistka i muzykolog oraz David Dutkanicz – edytor i kompozytor.

Przemyślanie zróżnicowany program, zaprezentowany przez światowej sławy artystów, wytworzył atmosferę zachwytu pełnego wzruszeń i nostalgii.

„Płaczcie rzeki za nas, gdy my nie możemy” – Norbert Palej

Utwór Norberta Paleja, w którym prosi karpackie rzeki o emocjonalne wsparcie dla wysiedlonych, oddaje wyjątkową chwilę smutku. Po spektaklu, wszyscy artyści zjawili się na scenie, podziękowaniom i owacjom na stojąco nie było końca. Zapewne ten wieczór na długo pozostanie w pamięci słuchaczy i artystów. Obecnością swoją wydarzenie zaszczycili: Wiktor Cichecki – wicekonsul Konsulatu RP, dr Bogdan Horbal – prezydent of Lemko Association, Marcus Gurega – Cultural Officer ze Słowackiego Konsulatu.

Kim są Łemkowie i skąd przybyli do Ameryki

Łemkowie – zwani tez Rusinami Karpackimi – to słowiański lud górski, zamieszkujący od wieków Karpaty na pograniczu dzisiejszej Polski, Słowacji i Ukrainy. Ich kultura muzyczna, ukształtowana na skrzyżowaniu tradycji wschodniosłowiańskich, środkowoeuropejskich i bizantyjskiego chrześcijaństwa, jest mozaiką pieśni ludowej, chorału liturgicznego i wielowiekowej pamięci. Historia Łemków w Stanach Zjednoczonych sięga końca XIX wieku, kiedy masowe fale emigracji zarobkowej z Galicji i Karpat ruszały ku nowej ziemi. Łemkowie osiadali się przede wszystkim w następujących stanach: Pensylwanii, New Jersey, New York, Ohio i Connecticut – głównie w miastach przemysłowych i w pobliżu kopalń i stalowni. Tworzyli tam parafie grecko-katolickie (bizantyjsko-katolickie) i prawosławne, stowarzyszenia zapomogowe i kulturalne — m.in. Lemko Hall w Yonkers, które stały się centrum życia diasporowego.

Dramatyczny rozdział w historii Łemków w Polsce przyniosło przesiedlenie na Ukrainę i czystka etniczna z 1947 roku, zwana Akcją „Wisła”… Tysiące Łemków dobrowolnie lub przymusowo przesiedliły się na Ukrainę w latach 1944-1946. Następnie, na mocy decyzji władz komunistycznych, pod pozorem walki z ukraińskim podziemiem, z obszaru Karpat wysiedlono przymusowo kilkadziesiąt tysięcy Łemków, rozpraszając ich po zachodnich i północnych ziemiach Polski. Tym samym zniszczono zwarte osadnictwo łemkowskie w ich rodzinnych Karpatach, rozerwano więzi rodzinne i społeczne oraz skazano Łemków na wynarodowienie. Odbudowanie więzi rodzinnych i grupowych było bardzo trudne, a rozproszenie Łemków do dziś stanowi największe wyzwanie dla ich kulturowego i etnicznego trwania. Natomiast diaspora w Ameryce przez długie lata była strażniczką tożsamości. Łemkowskie organizacje ze swoimi domami, chóry, folklorystyczne kapele i przynależność do parafii grecko-katolickich (bizantyjsko-katolickich) i prawosławnych pomagały łemkowskim emigrantom utrzymywać więzi etniczne i religijne.

„Znaczącym punktem programu było sześć nowych kompozycji napisanych specjalnie na tę okazję przez twórców z pięciu krajów: Polski, Stanów Zjednoczonych, Kanady, Armenii i Ukrainy. Taka różnorodność geograficzna wokół jednego dziedzictwa kulturowego jest sama w sobie wymownym gestem artystycznym” – powiedział dr Mariusz Monczak – dyrektor artystyczny muzycznego spektaklu.

Daria Kuziak – kompozytorka, Łemkini i animatorka kultury łemkowskiej, absolwentka Akademii Muzycznej im. Karola Lipińskiego we Wrocławiu – skomponowała utwór, Vczera była divka, na zamówienie organizatorów. Utwór przywołuje tradycje łemkowskiego wesela, w której panna młoda nie może śpiewać – i portretuje ją poprzez głosy druhen, które śpiewają w jej imieniu. Artystka jest autorką ponad dwudziestu dzieł kameralnych, symfonicznych i elektronicznych, a jej opera łemkowska Hołos zgromadziła w sezonie 2025/2026 blisko trzy tysiące słuchaczy w Polsce.

David Dutkanicz – Łemko z pierwszego pokolenia urodzonego w Ameryce, wychowany w Shelton w Connecticut przez rodziców, którzy jako ofiary Akcji „Wisła” wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych – skomponował Thalerhof Threnos for String Quintet. Tytułowy obóz koncentracyjny Thalerhof założony przez władze austro-węgierskie w 1914 roku koło Grazu, gdzie zostało internowanych ponad 16 000 osób z Galicji, w tym Łemków, oskarżanych bez wyroku sądu o sprzyjanie Rosji. Ponad 1700 z tych więźniów zmarło. Muzyka ma oddawać duchowe wyczerpanie, smutek, przemijanie, dumną afirmację własnej tożsamości w obliczu powolnego męczeństwa.

Ksenia Stetsenko – ukraińska kompozytorka, skrzypaczka i pianistka z Filadelfii – skomponowała utwór Był takij son („Byl taki sen”) do tekstu łemkowskiego poety Piotra Trochanowskiego. Muzyka osnuta jest wspomnieniami Karpat i kruchą atmosferą snu z odległych lat młodości – snuje się w cichych gestach i zawieszonych fakturach, balansując między mroczną melancholią a momentami żywiołowości, jakby szukała fragmentów pamięci wewnątrz samego snu.

John Sarkissian – kompozytor ormiańskiego pochodzenia, wychowany w diasporze w Iranie, wykształcony we Włoszech, na UCLA i w New England Conservatory – zaprezentuje prawykonanie Echoes of the Highlanders. Utwór oparty jest na autentycznych melodiach karpacko-rusińskich z archiwalnych nagrań terenowych z początku XX wieku i portretuje jeden dzień z życia górskiej wsi: od przedświtu i dźwięku trombity przez wschód słońca, śpiewy kościelne z fletnią pasterską, aż po radosne wieczorne świętowanie. Sarkissian wyznaje metodę Bartoka: wchłaniania autentycznej muzyki ludowej w język współczesnej kompozycji.

Dwie premiery amerykańskie dopełniły obraz:

Norbert Palej – profesor kompozycji na Uniwersytecie Toronto, absolwent Julliarda i Cornell University, laureat nagrody Toru Takemitsu – po raz pierwszy w Ameryce zaprezentował Płaczcie rzeki za nas, gdy my nie możemy. Ten krótki hołd dla Łemków i ich losu po przymusowych przesiedleniach splata lęk, niepokój, ból i tęsknotę – rozsypane okruchy pieśni przeplatają się z atmosfera rozpaczy i nostalgii.

Krzysztof Niegowski zaprezentował Carpathian Concertino – dzieło na fortepian i kwintet smyczkowy oparte na karpackich melodiach z pogranicza Polski i Ukrainy. Utwór rozgrywa się w trzech częściach: Allegro, Amoroso i Kołomyjka – karpacka forma taneczna oparta na zasadzie nieustannego przyspieszania rytmu.

Koncert był podzielony na dwie części

Cześć Pierwszą zdominowała muzyka sakralna i ludowa. Chór Bortnianskiego pod dyrekcja Nicholasa Timko wykonał perły prawosławnej muzyki chóralnej: Pod Tvoju Milost (do aranżacji Nikołaja Bachmietewa) – jeden z najstarszych maryjnych hymnów w tradycji chrześcijańskiej; Kol Slaven Dmitrija Bortnianskiego – kompozytora, którego ojciec urodził się w łemkowskiej wsi Bartne/Bortne w Polsce „Chvalite” w aranżacji Aleksandra Archangelskiego oraz Iże Cheruvimy.

Trio Rodziny Kormanik – matka i dwoje dzieci z Jarabiny na Słowacji, nagrywający dla Radia i Telewizji Słowackiej – wykonali pieśni ludowe w miejscowym dialekcie. Kwartet Prostopinije wykonał hymny liturgiczne, w tym Otcze Nasz w tradycji śpiewu prostego oraz fragment Jutrzni Wielkanocnej. Pierwszą część zamknie Kraju mij Piotra Trochanowskiego – lament łemkowski ukształtowany przez traumę Akcji Wisła – oraz Karpacką Rapsodię Myroslawa Skoryka – wykonali skrzypek Mariusz Monczak i pianista Nicholas Kaponyas

W Części Drugiej koncertu zaprezentowano dzieła Beli Bartoka – Trzy Dua Rusińskie oraz Wieczór we wsi. Norberta Paleja Płaczcie rzeki za nas, gdy my nie możemy – wykonali skrzypek Mariusz Monczak i pianista Nicholas Kaponyas i saksofonista Andrew Koss, Darii Kużniak „Vczera była divka” wykonali solo skrzypce Mariusz Monczak wraz z zespołem Viadrina, Johna Sarkissiana „Echoes of of the Highlanders” – Zespół Viadrina, Ksenii Stetsenko „Był takij son” tenor Andrew Skitko z Zespołem Viadrina.

Amerykańscy artyści, którzy wystąpili tego wieczoru:

Dr Mariusz Monczak – dyrektor artystyczny – polsko-kanadyjski skrzypek z korzeniami łemkowskimi, sopranistka Karen L. Uslin (Washington DC), badaczka muzykologii i wiceprezydent Carpatho-Rusyn Societyu, tenor Andrew Skitko, kantor w parafii Bizantyjsko-Rusińskiej; pianista Nicholas Alexander Kaponyas – polsko-amerykański pianista solista i pianista współpracujący z Nowego Jorku, saksofonista Andrew Koss – amerykański artysta z Brooklynu.

Zespół Viadrina – kwintet smyczkowy złożony z wybitnych muzyków nowojorskiej sceny kameralnej – tworzą go: Mariusz Monczak i Jarosław Lis (skrzypce; Lis jest pierwszym skrzypkiem Hartford Symphony Orchestra), Eddy Malave (altówka; artysta znany ze współpracy z Andreem Bocellim i Placido Domingo), Valeriya Sholokhova (wiolonczela; absolwentka Julliarda, założycielka Ukrainian Music Initiative) oraz Paweł Knapik (kontrabas; członek Orchestra of St. Luke’s i wielu innych zespołów).

Patronat

Koncert objęty jest honorowym patronatem Konsulatów Generalnych Rzeczypospolitej Polskiej, Republiki Słowackiej oraz Ukrainy w Nowym Jorku. To trójka państw o głębokiej symbolice: to właśnie na ich terytoriach – w polskich Beskidach Niskich i Bieszczadach, na słowackim Szaryszu, Zemplinie i Kraju Preszowskim oraz na Zakarpaciu w Ukrainie – od stuleci zamieszkiwali Łemkowie i Rusini Karpaccy.

Sponsorzy

Fundacja Johna i Helen Timo – Karpacko-Rusińska organizacja poświęcona edukacji i promocji kultury przodków – oraz wiele instytucji i osób prywatnych.

Autor tekstu i zdjęć: Elżbieta Popławska