„RAMIĘ KRZEP – OJCZYŹNIE SŁUŻ”. 135. rocznica powstania Sokolstwa Polskiego w Ameryce

„Sokolstwo Polskie było nie tylko świadkami historii, ale także jej uczestnikami – budowniczymi życia obywatelskiego, obrońcami dziedzictwa i strażnikami ducha służby, który trwa do dziś” – mówi prezes Sokolstwa Polskiego w Ameryce.

W piątek, 21 listopada w Centrum Polsko–Słowiańskim (CP-S) na Greenpoincie, w najbardziej reprezentacyjnej Galerii na Brooklynie, przy Kent Str., odbył się wyjątkowy wieczór, poświęcony 135. „historycznej” działalności Sokolstwa Polskiego w Ameryce. Centrum Polsko-Słowiańskie wspólnie z Instytutem Pamięci Narodowej w ramach Festiwalu „Paderewski Powraca do Nowego Jorku”, zainicjowanym przez Fundację Kultury i Sztuki przygotowało z tej okazji wystawę, film i spotkanie z twórcami projektu. 

Wystawa o działalności Sokolstwa Polskiego i projekcja filmu „Dla Ojczyzny Chwały”, fabularyzowanego dokumentu reżyserii Franciszka Kłosowicza, sekretarza generalnego „Sokoła”, który został nakręcony z okazji 15-lecia rekrutacji do Armii Polskiej we Francji, zdobyły wielkie uznanie widzów. Film „Dla Ojczyzny Chwały”, mimo upływu lat i widocznych zniszczeń materiału, pozostaje w pełni zrozumiałym i niezwykle poruszającym dokumentem historycznym przedstawiającym proces rekrutacji do Armii Polskiej we Francji. Ten niemy obraz w wyjątkowy sposób ukazuje polskich patriotów oraz ich determinację i oddanie w walce o odzyskanie niepodległości. To świadectwo, że historia zatacza koło, a dawne hasło „Ramię krzep — Ojczyźnie służ” wciąż brzmi z niezmienną siłą.

Filmowi towarzyszył akompaniament znakomitego pianisty Nicholasa Kaponyasa. Jego piękna muzyka nie tylko wyznaczała rytm wędrówki bohaterów, lecz także budziła radość, śmiech i skłaniała do śpiewu. Dzięki temu akompaniamentowi obraz na ekranie naprawdę ożył.

W imieniu Zarządu CP-S, Rady Dyrektorów, Bożena Konkiel sekretarz CP-S, powitała przybyłych gości. Obecnością swoją wydarzenie zaszczycili: Konsul RP Dawid Pietrasiak, przedstawiciele Instytutu Pamięci Narodowej: Katarzyna Dryńska – dyrektor Biura Współpracy Międzynarodowej, dr Mariusz Żuławnik -zastępca dyrektora Archiwum IPN, Grzegorz Trzyna – naczelnik Archiwum IPN, Radosław Poboży – główny specjalista Archiwum IPN, Timothy Kuźma – prezes Sokolstwa Polskiego w Ameryce, dr Iwona Korga – prezes Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku, przedstawiciele Stowarzyszenia Weteranów Armii Polskiej w Ameryce: Tadeusz Antoniak, dr Teofil Lachowicz, Zygmunt Bielski, Maria Bielska – przedstawicielka Marie Skłodowska-Curie Professional Women’s  Association. Rada Dyrektorów Centrum Polsko-Słowiańskiego: Paweł Pchacz – prezes, Zbigniew Solarz – wiceprezes, Robert Chibowski – dyrektor. 

Słowo wstępne dotyczące wystawy i filmu wygłosili przedstawiciele IPN — dr Mariusz Żuławnik oraz Radosław Poboży. Następnie głos zabrał Timothy Kuźma, prezes Sokolstwa Polskiego w Ameryce, który przybliżył zebranym genezę ekspozycji oraz podkreślił znaczenie działalności Ignacego Paderewskiego — wybitnego polskiego pianisty i jednego z najważniejszych polskich dyplomatów.

„To wielki zaszczyt móc dołączyć do Państwa dziś wieczorem na Festiwalu Paderewskiego, świętując 165. rocznicę urodzin Ignacego Jana Paderewskiego – artysty, męża stanu, patrioty i wizjonera. Niewielu ludzi tak doskonale uosabiało jedność sztuki i narodowości, kultury i odwagi, jak Paderewski. Jego muzyka poruszała publiczność, ale jego słowa poruszały narody. Dla Polskiego Związku Sokolstwa w Ameryce Paderewski zajmuje szczególne miejsce w naszej historii. W 1917 roku, podczas Krajowej Konwencji Sokolstwa w Pittsburghu, stanął przed naszymi delegatami i wezwał do utworzenia Armii Kościuszki – oddziału ochotników, którzy walczyliby o wolność Polski u boku aliantów w I wojnie światowej. Jego apel pobudził tysiące Amerykanów polskiego pochodzenia do zaciągnięcia się i służby. Ta chwila była czymś więcej niż przemówieniem – to było wezwanie do sumienia. Połączyła muzykę, patriotyzm i poświęcenie w jeden wspólny cel: odrodzenie Polski. Dzisiejszy pokaz filmu ‘Dla Ojczyzny Chwały’ – w reżyserii Franciszka Kłosowicza, sekretarza generalnego Związku Sokolstwa Polskiego w latach 1925–1940 – w żywy sposób przybliża tę historię. Film powstał pierwotnie z okazji 15. rocznicy powołania do Armii Polskiej we Francji i opowiada historię ochotników, którzy szkolili się w Obozie Kościuszki w Niagara-on-the-Lake – mężczyzn, których odwaga i przekonanie urzeczywistniły wizję Paderewskiego. Obserwując ich twarze na ekranie, widzimy żywy dowód na to, co może osiągnąć zjednoczona wspólnota, powołana do służby. Towarzysząca wystawa ‘Wzmocnij swoje ramię – służ Ojczyźnie’ ma dla nas również głębokie znaczenie. Przypomina nam, że Sokolstwo Polskie było nie tylko świadkami historii, ale także jej uczestnikami – budowniczymi życia obywatelskiego, obrońcami dziedzictwa i strażnikami ducha służby, który trwa do dziś. Jesteśmy głęboko wdzięczni Instytutowi Pamięci Narodowej za umożliwienie zorganizowania tej wystawy i pragnę wyrazić uznanie dr. Karolowi Polejowskiemu, desygnowanemu prezesowi Instytutu Pamięci Narodowej, za jego przewodnictwo. Pragnę również złożyć szczególne podziękowania Marzenie Kruk, dyrektorowi Archiwum IPN, oraz Grzegorzowi Trzynie, naczelnikowi Wydziału Zarządzania Zasobem Archiwalnym, których praca przyczyniła się do zwiększenia świadomości na temat Polskiego Sokoła i naszego własnego archiwum historycznego, które jest obecnie przechowywane w zbiorach IPN. Festiwal, zorganizowany przez Fundację Kultury i Sztuki we współpracy z Centrum Polsko-Słowiańskim oraz Instytutem Pamięci Narodowej, dokonuje rzeczy niezwykle ważnej: łączy wątki geniuszu Paderewskiego — artysty, przywódcy i patrioty — ukazując, jak wciąż kształtują one naszą wspólną tożsamość. W ten sposób gwarantuje, że to dziedzictwo pozostanie żywe dla przyszłych pokoleń” – mówił Timothy Kuźma.

„Paderewski powiedział kiedyś: ‘Artysta to sługa, który gotów jest zapłacić własną duszą za szczęście innych’. Ten duch bezinteresownej służby definiuje nie tylko jego życie, ale także życie tych, którzy odpowiedzieli na jego wezwanie, a wręcz misję Sokoła od ponad 138 lat – kształtować charakter, promować przywództwo i służyć z dumą zarówno Polsce, jak i Ameryce. W imieniu Sokolstwa Polskiego w Ameryce dziękuję za uczczenie pamięci Paderewskiego i podtrzymywanie ideałów, które łączą nas przez pokolenia i kontynenty – wiary, kultury i wspólnego oddania wolności. Dziękuję i Czołem!” – dodał. 

Początki i organizacja powstania Sokolstwa Polskiego w Ameryce

Pierwsze gniazdo „Sokoła” utworzono 12 czerwca w 1887 r. w Chicago pod nazwą „Sokół Polsko Amerykański”. Inicjatorem powstania był Feliks L. Pietrowicz. W dniu założenia organizacja liczyła 33 osoby. W ciągu kolejnych 7 lat powstało 12 gniazd zrzeszających 229 członków. W 1894 podjęto decyzję o utworzeniu Związku Sokołów Polskich w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej – prezesem został Kazimierz Żychliński. Siedziba władz początkowo mieściła się w Chicago, następnie w Indianie, a od 1912 przeniesiono ją do Pittsburgha, gdzie połączyły się różne odłamy Sokołów.

Już wtedy Sokolstwo liczyło około 12 tys. osób. Na zjeździe w Pittsburghu wybrano zarząd – prezes Teofil Starzyński, wiceprezes Błażej Mruczek, sekretarz Adam Płutnicki skarbnik Franciszek Posłuszny, naczelnik Witold Scibor–Rylski. Od 1911 r prowadzono w gniazdach obowiązkową musztrę i ćwiczenia, a także kursy gimnastyczno-wojskowe. Odpowiedzialność za militaryzację przekazano Witoldowi Ściborowi-Rylskiemu. Organizowano szkolenia i kursy oficerskie. Pod koniec 1914 roku przygotowano „Memoriał do cywilizowanych narodów świata w sprawie Polski”, w którym zaakcentowano prawa Polski do pełnej niepodległości. W lutym 1915 r. delegacja sokołów wręczyła go prezydentowi Wilsonowi.

Po wybuchu I wojny światowej, dla Sokolstwa w USA rozpoczął się dynamiczny okres. W 1917 r na nadzwyczajnym zjeździe Związku Sokołów Polskich Ignacy Jan Paderewski apelował o utworzenie stutysięcznej Polskiej Armii, która walczyłby u boku wojsk amerykańskich, ale nie otrzymał poparcia. W 1917 r. w czerwcu prezydent Francji wydał dekret zezwalający na tworzenie Armii Polskiej na swoim terytorium. W odpowiedzi Związek Sokołów Polskich w Ameryce powołał Komisję Wojskową i rozpoczął werbunek. Związek Sokołów odegrał kluczową rolę w powstaniu Armii Polskiej. Ponad 20 000 ochotników odpłynęło do Francji. W roku 1918 naczelny wódz Józef Piłsudski poprosił o przesłanie Błękitnej Armii do Polski, ale dopiero w 1919 roku przywieziono wszystkich z Błękitnej Armii, która za sprawą generała Józefa Hallera została włączona w skład Wojska Polskiego. Udział Sokolstwa amerykańskiego w działalności militarnej Polski był znaczący.

Sokolstwo Polskie w Ameryce (to nazwa od 1925 r.) podczas II wojny światowej prowadziło działania na rzecz pomocy rodakom i wsparcia kraju. Zakończenie walk o niepodległość Rzeczypospolitej w historii Sokolstwa Polskiego w Ameryce otworzyły nowy rozdział. Bezpośrednie kontakty z krajem i tamtejszym ruchem sokolim zawsze miały istotne znaczenie dla Sokolstwa Polskiego w USA.  

Na zakończenie tego niezwykłego wieczoru Grzegorz Trzyna, naczelnik Wydziału Zarządzania Zasobem Archiwalnym, poprowadził obecną na sali publiczność przez poszczególne elementy wystawy, a także barwnie opowiedział o życiu Ignacego Jana Paderewskiego. Połączenie filmu, muzyki, ekspozycji oraz prelekcji spotkało się z entuzjastycznym przyjęciem — widzowie długo jeszcze po zakończeniu wydarzenia żywo dyskutowali, oglądając kolejne części wystawy. Centrum Polsko-Słowiańskie, organizując ten wieczór wspólnie z IPN, wzbogaciło kalendarz swoich inicjatyw o kolejne znakomite, a zarazem zupełnie odmienne od dotychczasowych wydarzenie.

Autor: Elżbieta Popławska

Autor zdjęć: Marcin Żurawicz